beverly's picture
From beverly rss RSS  subscribe Subscribe

Concilio Vat Ii 

Concilio Vat Ii

 

 
 
Tags:  monte  casion 
Views:  2004
Downloads:  4
Published:  September 05, 2010
 
0
download

Share plick with friends Share
save to favorite
Report Abuse Report Abuse
 
Related Plicks
The Adventures of Tom Sawyer By Mark Twain

The Adventures of Tom Sawyer By Mark Twain

From: nap
Views: 294 Comments: 0

 
The Island of Doctor Moreau By H. G. Wells

The Island of Doctor Moreau By H. G. Wells

From: aakben18
Views: 173 Comments: 0
The Island of Doctor Moreau By H. G. Wells
 
boxing or fighting in washington casion

boxing or fighting in washington casion

From: LiveStream
Views: 164 Comments: 0
boxing or fighting in washington casion Watch live stream 2010 TV on your PC. boxing or fighting in washington casion
 
See all 
 
More from this user
Help Patients Stop Snoring

Help Patients Stop Snoring

From: beverly
Views: 99
Comments: 0

Surf Communication Solutions Cti Messaging

Surf Communication Solutions Cti Messaging

From: beverly
Views: 269
Comments: 0

Buy order purchase altoprev online cheap discount without prescription

Buy order purchase altoprev online cheap discount without prescription

From: beverly
Views: 0
Comments: 0

All about mesothelioma

All about mesothelioma

From: beverly
Views: 184
Comments: 0

Why You Should Select An Experienced Surgeon For Your Rhinoplasty

Why You Should Select An Experienced Surgeon For Your Rhinoplasty

From: beverly
Views: 173
Comments: 0

16353967 Nclex

16353967 Nclex

From: beverly
Views: 2511
Comments: 0

See all 
 
 
 URL:          AddThis Social Bookmark Button
Embed Thin Player: (fits in most blogs)
Embed Full Player :
 
 

Name

Email (will NOT be shown to other users)

 

 
 
Comments: (watch)
 
 
Notes:
 
Slide 1: PRIME PAGINE 1 LA BEATA MARIA VERGINE NEL CONCILIO VATICANO II
Slide 2: 2 PRIME PAGINE
Slide 3: PRIME PAGINE 3 Al mio padre e maestro Corrado M. Berti O.S.M. insigne professore del «Marianum» teologo e liturgista che tanto ha lavorato per il Concilio Vaticano II
Slide 4: 4 PRIME PAGINE Ex parte Ordinis Nihil Obstat quominus imprimatur liber cui titulus LA BEATA MARIA VERGINE NEL CONCILIO VATICANO II auctore fr. Hermanno M. Toniolo, O.S.M. Romae, 15 septembris 2004, solemnitas B.M. Virginis Perdolentis fr. Ángel M. Ruiz Carniga Prior Generalis Ordinis Servorum Mariae fr. Ricardus M. Casagrande Secretarius Ordinis
Slide 5: PRIME PAGINE 5 ERMANNO M. TONIOLO, O.S.M. Pontificia Facoltà Teologica «Marianum» LA BEATA MARIA VERGINE NEL CONCILIO VATICANO II CRONISTORIA DEL CAPITOLO VIII DELLA COSTITUZIONE DOGMATICA “LUMEN GENTIUM” E SINOSSI DI TUTTE LE REDAZIONI Roma Centro di Cultura Mariana «Madre della Chiesa» 2004
Slide 6: 6 PRIME PAGINE
Slide 7: PREMESSA 7 PREMESSA A 40 anni dalla promulgazione della Costituzione dogmatica Lu men gentium sulla Chiesa (21 novembre 1964), con il suo stupendo capitolo VIII dedicato alla «Beata Maria Vergine Madre di Dio nel mistero di Cristo e della Chiesa», a complemento dei miei studi sull’argomento,1 e conoscendo la difficoltà per molti di accedere alle fonti, ho ritenuto mio doveroso servizio proporre agli studiosi la genesi e la sinossi delle redazioni del testo mariano per eccellenza, dalla fase preparatoria a quella definitiva. Tuttavia, poiché il titolo che ho premesso al presente volume è di carattere più generale, in quanto si prefigge di considerare «La Beata Maria Vergine nel Concilio Vaticano II», non ritengo fuori luogo in questa premessa di proporre innanzitutto – per completezza di informazione – i testi mariani “minori” del Concilio: minori di fronte al capitolo VIII della Lumen gentium, che detiene indubbiamente il primato. Mi limito però alla semplice presentazione dei testi, anche se brevi, in latino e in una traduzione italiana corrente, senza risalire alla loro genesi e alle loro varie redazioni, e citando solo le edizioni ufficiali o quelle comunemente usate dagli studiosi.2 1 Come frutto del mio studio ed insegnamento sul testo mariologico conciliare, mi permetto di ricordare la dispensa, più volte edita: E.M. TONIOLO, La Beata Maria Vergi ne Madre di Dio nel mistero di Cristo e della Chiesa. Presentazione e analisi del capitolo VIII della «Lumen gentium», Tipografia Leberit, Roma 1996 e 1998; ID., Il rinnovamen to della riflessione mariologica dopo il Vaticano II: impostazione e criteri, in La Mariologia nell’organizzazione delle discipline teologiche. Collocazione e metodo (Atti dell’8º Simposio Internazionale mariologico – Roma, 2-4 ottobre 1990), a cura di E. PERETTO, Edizioni Marianum, Roma 1992, p. 89-139; ID., Contributo dei Servi di Maria al capitolo VIII della “Lumen gentium”, in Marianum 57 (1995) p. 17-238. 2 Rinvio come a fonte primaria alle edizioni degli Atti del Concilio: 1) Acta et Documenta Concilio Oecumenico Vaticano II apparando. Series I (Antepraeparatoria), Volumen I (Acta Summi Pontificis Ioannis XXIII), Volumen II (Consilia et vota Episcoporum ac Praelatorum – 7 tomi+ 2 tomi di Appendices), Volumen III (Proposita et monita SS. Congregationum Curiae Romanae), Volumen IV (Stu dia et vota Universitatum et Facultatum Ecclesiasticarum et Catholicarum – 3 tomi), e
Slide 8: 8 LA BEATA MARIA VERGINE NEL CONCILIO VATICANO II 1. TESTI MARIANI “MINORI” DEL VATICANO II I testi mariani “minori” del Concilio Vaticano II non sono molti, ma di indubbio interesse. Precedono, accompagnano e seguono l’esposizione dottrinale del capitolo VIII della Lumen gentium, e in alcuni punti lo completano. Li presento nell’ordine della loro promulgazione. 1.1. Costituzione sulla Sacra Liturgia “Sacrosanctum Concilium” (4 dicembre 1963), n. 103: In hoc annuo mysteriorum Christi circulo celebrando, Sancta Ecclesia Beatam Mariam Dei Genitricem cum peculiari amore veneratur, quae indissolubili nexu cum Filii sui opere salutari coniungitur; in qua praecellentem Redemptionis fructum miratur et exaltat, ac veluti in purissima imagine, id quod ipsa tota esse cupit et sperat cum gaudio contemplatur.3 Nella celebrazione di questo ciclo annuale dei misteri di Cristo, la santa Chiesa venera con particolare amore Maria SS.ma Madre di Dio, congiunta indissolubilmente con l’opera della salvezza del Figlio suo; in Maria ammira ed esalta il frutto più eccelso della Redenzione, ed in lei contempla con gioia, come in una immagine purissima, ciò che essa, tutta, desidera e spera di essere. Indices (1 tomo), cura et studio Secretariae Pontificiae Commissionis Centralis Praeparatoriae Concilii Vaticani II, Typis Polyglottis Vaticanis, 1960-1961. Citerò la fonte con l’abbreviazione comune: Acta et Documenta..., seguita dall’indicazione della serie e del volume. 2) Acta et Documenta Concilio Oecumenico Vaticano II apparando. Series II (Praeparatoria), Volumen I (Acta Summi Pontificis Ioannis XXIII), Volumen II (Acta Pontificiae Commissionis Centralis Praeparatoriae Concilii Oecumenici Vaticani II – 4 tomi), Volumen III (Acta Commissionum et Secretariatuum Praeparatoriorum Concilii Oecumenici Vaticani II – 2 tomi), Volumen IV (Acta Subcommissionum Commissionis Centralis Praeparatoriae – 4 tomi). Citerò anche questa fonte con l’abbreviazione: Acta et Documenta..., seguita dall’indicazione della serie e del volume. 3) Acta Synodalia Sacrosancti Concilii Oecumenici Vaticani II. Volumen I: Perio dus prima (4 tomi). Volumen II: Periodus secunda (6 tomi). Volumen III: Periodus ter tia (8 tomi). Volumen IV: Periodus quarta (7 tomi). Volumen V: Processus verbales (3 tomi). Indices (1 tomo). Appendix (1 tomo). Appendix altera (1 tomo), Typis Polyglottis Vaticanis, 1970-1991. Citerò con l’abbreviazione: Acta Synodalia..., seguita dal volume rispettivo. 3 Acta Apostolicae Sedis (= AAS) 56 (1964) p. 125; Enchiridion Vaticanum. 1. Documenti del Concilio Vaticano II (= EV/1), Edizioni Dehoniane, Bologna 111979, p. 76-77.
Slide 9: PREMESSA 9 1.2. Costituzione dogmatica sulla Chiesa Lumen gentium (21 novembre 1964): a) n. 15 [La Chiesa e i cristiani non cattolici]: Plures inter illos et episcopatu gaudent, Sacram Eucharistiam celebrant necnon pietatem erga Deiparam Virginem fovent.4 Molti fra loro hanno anche l'episcopato, celebrano la Sacra Eucaristia e coltivano la devozione alla Vergine Madre di Dio. b) n. 46 [Grandezza della consacrazione religiosa]: Consilia enim, secundum cuiusquam personalem vocationem voluntarie suscepta, ad cordis purificationem et spiritualem libertatem non parum conferunt, fervorem caritatis iugiter excitant et praesertim ad genus vitae virginalis ac pauperis, quod sibi elegit Christus Dominus, quodque Mater Eius Virgo amplexa est, hominem christianum magis conformare valent, ut exemplo tot sanctorum fundatorum comprobatur.5 Infatti i consigli, abbracciati secondo la personale vocazione di ognuno aiutano non poco alla purificazione del cuore e alla libertà spirituale, tengono continuamente acceso il fervore della carità e, come è comprovato dall’esempio di tanti santi fondatori, hanno soprattutto la forza di maggiormente conformare il cristiano al genere di vita verginale e povera, che Cristo Signore si scelse per sé e che la Vergine Madre sua abbracciò. c) n. 50 [Relazioni della Chiesa pellegrinante con la Chiesa celeste]: Apostolos autem et martyres Christi, qui sui sanguinis effusione supremam fidei et caritatis testimonium dederant, in Christo arctius nobis coniunctos esse Ecclesia semper credidit, eos simul cum Beata Virgine Maria et sanctis Angelis peculiari affectu venerata est, eorumque intercessionis auxilium pie imploravit.6 Che gli apostoli e i martiri di Cristo, i quali con l’effusione del loro sangue avevano dato la suprema testimonianza della fede e della carità, siano con noi strettamente uniti in Cristo, la Chiesa lo ha sempre creduto, e li ha con un particolare affetto venerati insieme con la beata Vergine Maria e i santi angeli, e ha piamente implorato l’aiuto della loro intercessione. 4 5 6 AAS 57 (1965) p. 19; EV/1, p. 152-153. AAS 57 (1965) p. 52; EV/1, p. 222-223. AAS 57 (1965) p. 55; EV/1, p. 230-231.
Slide 10: 10 LA BEATA MARIA VERGINE NEL CONCILIO VATICANO II Eucharisticum ergo sacrificium celebrantes cultui Ecclesiae caelestis vel maxime iungimur communicantes et memoriam venerantes in primis gloriosae semper Virginis Mariae, sed et beati Ioseph et beatorum Apostolorum et Martyrum et omnium Sanctorum.7 Perciò quando celebriamo il sacrificio eucaristico ci uniamo in sommo grado al culto della Chiesa celeste comunicando con essa e venerando la memoria soprattutto della gloriosa sempre Vergine Maria, ma anche del beato Giuseppe e dei beati Apostoli e Martiri e di tutti i Santi. 1.3. Decreto sulle Chiese Orientali Cattoliche Orientalium Ecclesiarum (21 novembre 1964), n. 30: Interim tamen omnes christiani, Orientales necnon Occidentales, enixe rogantur, ut ferventes atque assiduas, imo quotidianas preces Deo fundant ut, Sanctissima Deipara auxiliante, omnes unum sint.8 Nel frattempo però tutti i cristiani, Orientali e Occidentali, sono ardentemente invitati a innalzare ferventi e assidue, anzi quotidiane preghiere a Dio, affinché, con l’aiuto della Santissima Madre di Dio, tutti diventino una cosa sola. 1.4. Decreto sull’Ecumenismo Unitatis redintegratio (21 novembre 1964): a) n. 14 [Carattere e storia propria degli Orientali]: Praetermittendum pariter non est Ecclesias Orientis ab origine habere thesaurum, ex quo plura in rebus liturgicis, in traditione spirituali et in ordine iuridico Ecclesia Occidentis deprompsit. Neque illud parvi faciendum est fundamentalia dogmata christianae fidei de Trinitate et de Verbo Dei, ex Virgine Maria incarnato, in Conciliis oecumenicis in Oriente celebratis definita esse.9 Non si deve parimenti dimenticare, che le Chiese d’Oriente hanno fin dall’origine un tesoro, dal quale la Chiesa d’Occidente molte cose ha prese nel campo della liturgia, della tradizione spirituale e dell’ordine giuridico. Né si deve sottovalutare il fatto, che i dogmi fondamentali della fede cristiana: della Trinità e del Verbo di Dio incarnato da Maria Vergine, sono stati definiti in Concilii ecumenici celebrati in Oriente. 7 8 9 AAS 57 (1965) p. 57; EV/1, p. 234-235. AAS 57 (1965) p. 85; EV/1, p. 284-285. AAS 57 (1965) p. 101; EV/1, p. 310-311.
Slide 11: PREMESSA 11 b) n. 15 [Tradizione liturgica e spirituale degli Orientali]: In cultu hoc liturgico Mariam semper Virginem, quam Oecumenica Synodus Ephesina sollemniter Deiparam Sanctissimam proclamavit ut vere et proprie Christus Filius Dei et Filius Hominis secundum Scripturas agnosceretur, Orientales pulcherrimis hymnis magnificant et multos quoque Sanctos, inter quos Patres universalis Ecclesiae, collaudant.10 In questo culto liturgico gli Orientali magnificano con splendidi inni Maria sempre Vergine, solennemente proclamata Santissima Madre di Dio dal Concilio Ecumenico Efesino, perché Cristo conforme alla S. Scrittura fosse riconosciuto, in senso vero e proprio, Figlio di Dio e Figlio dell’Uomo, e onorano pure molti Santi, fra i quali i Padri della Chiesa universale. c) n. 20 [Chiese e Comunità ecclesiali separate in Occidente]: Non leves scimus quidem existere discrepantias a doctrina catholicae Ecclesiae etiam de Christo Verbo Dei incarnato et de opere redemptionis, proinde de mysterio ministerioque Ecclesiae et munere Mariae in opera salutis.11 Sappiamo che vi sono invero non lievi discordanze dalla dottrina della Chiesa cattolica anche intorno a Cristo Verbo di Dio incarnato e all’opera della redenzione, e perciò intorno al mistero e al ministero della Chiesa e alla funzione di Maria nell’opera della salvezza. 1.5. Decreto sul rinnovamento della vita religiosa Perfectae caritatis (25 ottobre 1965), n. 25: Ita deprecante suavissima Deipara Virgine Maria, «cuius vita omnium est disciplina», ampliora quotidie incrementa capient ac uberiores salutares afferent fructus.12 Così, per l’intercessione della dolcissima Vergine Maria Madre di Dio, «la cui vita è modello per tutti», essi progrediranno ogni giorno più ed apporteranno frutti di salvezza sempre più abbondanti. 1.6. Decreto sulla formazione sacerdotale Optatam totius (25 ottobre 1965), n. 8: Beatissimam Virginem Mariam, quae a Christo Iesu in cruce moriente disci10 11 12 Con fiducia filiale amino e venerino la Beatissima Vergine Maria che fu data AAS 57 (1965) p. 102; EV/1, p. 312-313. AAS 57 (1965) p. 105; EV/1, p. 318-319. AAS 58 (1966) p. 712; EV/1, p. 412-413.
Slide 12: 12 LA BEATA MARIA VERGINE NEL CONCILIO VATICANO II pulo data est uti mater, filiali fiducia diligant et colant.13 come Madre da Gesù Cristo morente in Croce al suo discepolo. 1.7. Dichiarazione sulle relazioni della Chiesa con le religioni non cristiane Nostra aetate (28 ottobre 1965): a) n. 3 [La religione musulmana]: Iesum, quem quidem ut Deum non agnoscunt, ut prophetam tamen venerantur, matremque eius virginalem honorant Mariam et aliquando eam devote etiam invocant.14 Benché essi non riconoscano Gesù come Dio, lo venerano come profeta; essi onorano la sua Madre Vergine Maria, e talvolta pure la invocano con devozione. b) n. 4 [La religione giudaica]: Semper quoque prae oculis habet Ecclesia verba Apostoli Pauli de cognatis eius, «quorum adoptio est filiorum et gloria et testamentum et legislatio et obsequium et promissa, quorum Patres et ex quibus est Christus secundum carnem» (Rom. 9, 4-5), filius Mariae Virginis.15 Inoltre la Chiesa ha sempre davanti agli occhi le parole dell’Apostolo Paolo riguardo agli uomini della sua stirpe: «dei quali è l’adozione a figliuoli e la gloria e i patti di alleanza e la legge e il culto e le promesse, ai quali appartengono i Padri e dai quali è Cristo secondo la carne» (Rom. 9, 45), Figlio di Maria Vergine. 1.8. Costituzione dogmatica sulla divina rivelazione Dei Verbum (18 novembre 1965), n. 8: Haec quae est ab Apostolis Traditio sub assistentia Spiritus Sancti in Ecclesia proficit: crescit enim tam rerum quam verborum traditorum perceptio, tum ex contemplatione et studio credentium, qui ea conferunt in corde suo (cfr. Le. 2,19 et 51), tum ex intima spiritualium rerum quam expeQuesta tradizione, che trae origine dagli apostoli, progredisce nella Chiesa sotto l’assistenza dello Spirito Santo: infatti la comprensione, tanto delle cose quanto delle parole trasmesse, cresce sia con la riflessione e lo studio dei credenti, i quali le meditano in cuor loro (cf. Lc. 2, 19 e 51), sia con la 13 14 15 AAS 58 (1966) p. 718; EV/1, p. 428-429. AAS 58 (1966) p. 741-742; EV/1, p. 480-481. AAS 58 (1966) p. 742; EV/1, p. 482-483.
Slide 13: PREMESSA 13 profonda intelligenza che essi provano delle cose spirituali, sia con la predicazione di coloro i quali con la successione episcopale hanno ricevuto un carisma certo di verità. riuntur intelligentia, tum ex praeconio eorum qui cum episcopatus successione charisma veritatis certum acceperunt.16 1.9. Decreto sull’apostolato dei Laici Apostolicam actuositatem (18 novembre 1965), n. 4: Huiusmodi vitae spiritualis et apostolicae perfectum exemplar est Beatissima Virgo Maria, Regina Apostolorum, quae, dum in terris vitam ageret omnibus communem, familiari cura et laboribus plenam, intime semper cum Filio suo coniungebatur et operi Salvatoris singulari prorsus modo cooperata est; nunc autem in caelum assumpta «materna sua caritate de fratribus Filii sui adhuc peregrinantibus necnon in periculis et angustiis versantibus curat, donec ad felicem patriam perducantur». Hanc devotissime colant omnes suamque vitam atque apostolatum eius maternae curae commendent.17 Modello perfetto di tale vita spirituale e apostolica è la Beata Vergine Maria, Regina degli Apostoli, la quale, mentre viveva sulla terra una vita comune a tutti, piena di sollecitudini familiari e di lavoro, era sempre intimamente unita al Figlio suo, e cooperava in modo del tutto singolare all’opera del Salvatore; ora poi assunta in cielo, «con la sua materna carità si prende cura dei fratelli del Figlio suo ancora peregrinanti e posti in mezzo ai pericoli e affanni fino a che non siano condotti nella patria beata». La onorino tutti devotissimamente e affidino alla sua materna cura la propria vita e il proprio apostolato. 1.10. Decreto sull’attività missionaria della Chiesa Ad Gentes divinitus (7 dicembre 1965) a) n. 4: A Pentecoste enim inceperunt «actus Apostolorum», sicut superveniente Spiritu Sancto in Virginem Mariam conceptus fuerat Christus et eodem Spiritu Sancto in Ipsum orantem descendente Christus actus fuerat ad opus ministerii sui.18 Fu dalla Pentecoste infatti che cominciarono gli «atti degli Apostoli», allo stesso modo che, per l’opera dello Spirito Santo nella Vergine Maria, Cristo era stato concepito, e, per la discesa ancora dello Spirito Santo in lui che pregava, Cristo era stato spinto a svolgere il suo ministero. 16 17 18 AAS 58 (1966) p. 821; EV/1, p. 496-497. AAS 58 (1966) p. 841-842; EV/1, p. 528-529. AAS 58 (1966) p. 950-951; EV/1, p. 614-615.
Slide 14: 14 LA BEATA MARIA VERGINE NEL CONCILIO VATICANO II b) n. 42: I Padri del Concilio, in unione con il Romano Pontefice, sentendo profondamente il dovere di diffondere dappertutto il regno di Dio, rivolgono un saluto affettuosissimo a tutti i messaggeri del Vangelo, a coloro specialmente che soffrono persecuzione per il nome di Cristo, associandosi alle loro sofferenze. Sono anch’essi infiammati da quello stesso amore, di cui ardeva Cristo per gli uomini. Ma sanno anche che è Dio a far sì che venga il suo Regno sulla terra. Perciò insieme con tutti i fedeli essi pregano, perché mediante l’intercessione della Vergine Maria, Regina degli Apostoli, le genti siano quanto prima condotte alla conoscenza della verità e la gloria di Dio, che rifulge sul volto di Cristo Gesù, cominci a brillare in tutti per l’azione dello Spirito Santo. Patres Concilii una cum Romano Pontifice officium Regnum Dei ubique diffundendi gravissima sentientes, omnes Evangelii praecones peramanter salutant, eos praesertim qui pro Christi nomine persecutionem patiuntur, socii eorum passionum effecti. Eodem amore quo Christus erga homines flagravit, et ipsi exardescunt. Conscii autem Deum esse qui eflicit ut Regnum saum in terris adveniat, una cum omnibus christifidelibus preces effundunt, ut per intercessionem Virginis Mariae Reginae Apostolorum, gentes quamprimum ad agnitionem veritatis adducantur et claritas Dei quae in facie Christi lesu resplendet per Spiritum Sanctum omnibus illucescat.19 1.11. Decreto sul ministero e la vita dei Presbiteri P resbyterorum Ordi nis (7 dicembre 1965), n. 18: Talis docilitatis mirum exemplum in Beata Maria Virgine semper inveniunt, quae, a Spiritu Sancto ducta, seipsam mysterio hominum Redemptionis totam devovit; quam Summi et Aeterni Sacerdotis Matrem et Apostolorum reginam atque ministerii sui praesidium, Presbyteri filiali devotione et cultu venerentur ac diligant.20 Un esempio meraviglioso di tale prontezza lo possono trovare sempre nella Madonna, che sotto la guida dello Spirito Santo, si consacrò pienamene al mistero della redenzione umana; Essa è la Madre del Sommo ed Eterno Sacerdote, la Regina degli Apostoli, l’Ausilio dei Presbiteri nel loro ministero: essi devono quindi venerarla e amarla con devozione e culto filiale. 19 20 AAS 58 (1966) p. 989-990; EV/1, p. 694-965. AAS 58 (1966) p. 1019; EV/1, p. 758-759.
Slide 15: PREMESSA 15 1.12. Costituzione pastorale sulla Chiesa nel mondo contemporaneo Gaudium et spes (7 dicembre 1965), n. 22: Ipse enim, Filius Dei, incarnatione sua cum omni homine quodammodo Se univit. Humanis manibus opus fecit, humana mente cogitavit, humana voluntate egit, humano corde dilexit. Natus de Maria Virgine, vere unus ex nostris factus est, in omnibus nobis similis excepto peccato.21 Con l’incarnazione il Figlio di Dio si è unito in certo modo ad ogni uomo. Ha lavorato con mani d’uomo, ha pensato con mente d’uomo, ha agito con volontà d’uomo, ha amato con cuore d’uomo. Nascendo da Maria Vergine, Egli si è fatto veramente uno di noi, in tutto simile a noi fuorché nel peccato. 1.13. Dal Messaggio dei Padri Conciliari alle donne (8 dicembre 1965): Femmes dans l’épreuve, enfin, qui vous tenez toutes droites sous la croix à l’image de Marie, vous qui, si souvent dans l’histoire, avez donné aux hommes la force de lutter jusqu’au bout, de témoigner jusqu’au martyre, aidez-les encore une fois à garder l’audace des grandes entreprises, en même temps que la patience et le sens des humbles commencements.22 Donne nella prova, infine, voi che siete in piedi sotto la croce, immagini viventi di Maria, voi che così spesso nella storia avete dato agli uomini la forza di lottare fino alla fine, di testimoniare fino al martirio, aiutateli ancora una volta a conservare l’audacia delle grandi imprese, unitamente alla pazienza e al senso delle umili origini. 2. IL CAPITOLO VIII DELLA LUMEN GENTIUM Il capitolo VIII della Lumen gentium, il testo mariologico più importante del Magistero di questi duemila anni della religione cristiana, sintesi poderosa della dottrina e del culto della Chiesa cattolica (e di tutte le Chiese cristiane) verso la Madre di Dio, ha conosciuto una lunga attentissima elaborazione, a cominciare dalla fase preparatoria. Fase preparatoria e periodo conciliare infatti sono due momenti ben distinti tra loro, anche dal punto di vista redazionale: ne nascono due schemi mariani profondamente diversi, che scandiscono non solo il breve periodo di tempo che li contiene, ma un processo teologico ed 21 22 AAS 58 (1966) p. 1042-1043; EV/1, p. 810-811. AAS 58 (1966) p. 14; EV/1, p. [306-307].
Slide 16: 16 LA BEATA MARIA VERGINE NEL CONCILIO VATICANO II ecclesiale di portata immensa, del quale essi sono frutto prezioso, lavorato a cesello. Di conseguenza, ho dovuto necessariamente distinguere nella presentazione e nella sinossi redazionale i due momenti e le due serie di schemi. Così, nella prima parte presenterò le otto redazioni del primo schema “De Beata”, e ne offrirò il grafico visivo; nella seconda parte, proporrò le otto redazioni del capitolo VIII della Lumen gen tium, dall’inizio fino alla sua promulgazione, basandomi sulle edizioni ufficiali e sui testi d’archivio. In questo mio studio non intendo entrare nell’interpretazione del testo conciliare sulla B.V. Maria, né su tutti gli emendamenti e varianti progressivamente proposti nella sua redazione, fino all’ultima stesura. Alcuni di essi saranno doverosamente indicati, quando lo richieda la comprensione dell’itinerario percorso dal testo. Non ritengo neppure necessario ripetere ciò che in molti luoghi e in molti modi è stato più e più volte scritto, cioè: la documentazione della fase antepreparatoria, preparatoria e definitiva del Concilio Vaticano II; la cronistoria dei vari organismi e commissioni che hanno collaborato alla redazione del testo conciliare sulla B.V. Maria, con i loro membri e consultori; i carteggi che sono intercorsi fra Vescovi, teologi e periti; le istanze che via via si affacciarono e poi presero piede in Concilio... Su questi argomenti rimando agli studi e agli articoli più qualificati.23 Innumerevoli ormai sono gli studi sul Concilio Vaticano II, sia di storia come di interpretazione; e moltissimi anche sul capitolo VIII della Lumen gentium, sotto l’aspetto storico e quello dell’esposizione e dell’approfondimento dottrinale. Di tutti gli studi e gli articoli si trova una puntuale indicazione nella Bibliografia Mariana curata da p. GIUSEPPE M. BESUTTI ed edita dalla Pontificia Facoltà Teologica «Marianum», volumi IV-IX (quest’ultimo a cura di p. Ermanno M. Toniolo), che coprono la produzione mariologica e mariana dal 1958 al 1993. Per uno sguardo di sintesi, sulle fonti e sugli studi, rinvio anche alla Bibliografia raccolta e ordinata da ANTONIO ESCUDERO CABELLO, S.D.B., La cuestión de la mediación mariana en la preparación del Vaticano II. Elementos para una evaluación de los trabajos preconciliares, LAS, Roma 1997, p. 375-401: fonti (p. 375-381), studi (p. 381-401). Per il presente lavoro, segnalo innanzitutto le cronistorie più accreditate di ieri (durante o subito dopo il Concilio), redatte dai testimoni oculari, tra cui: C. BALI , La doctrine sur la bienheureuse Vierge Marie Mère de l’Eglise, et la Constitution Lumen Gentium du Concile Vatican II, in Divinitas 9 (1965) p. 464-482; G. BARAÚNA (ed.), La Chiesa del Vaticano II. Studi e commenti intorno alla Costituzione dommati ca Lumen Gentium, Firenze, Vallecchi 1965; U. BETTI, Cronistoria della Costituzione, 23
Slide 17: PREMESSA 17 Poiché l’oggetto della mia presente ricerca è primariamente la redazione del testo sulla Beata Maria Vergine – lo indicherò ordinariamente con l’abbreviazione: De Beata, abbreviazione molto usata dalle Commissioni e Sottocommissioni conciliari –, pur tenendo presenti gli studi più importanti sull’argomento, ho preferito risalire direttamente alle fonti d’archivio, forse non ancora sufficientemente studiate, accedendo soprattutto all’Archivio Segreto Vaticano, dove sono collocati e in via di in G. BARAÚNA (ed.), La Chiesa del Vaticano II, c i t., p. 131-154; G.M. BESUTTI, Note di cronaca sul Concilio Vaticano II e lo Schema De B.Maria Virgine, in Marianum 26 (1964) p. 1-42; ID., Lo schema mariano al Concilio Vaticano II. Documentazione e note di cronaca (Scripta Facultatis Theologicae Marianum, 17), Marianum - Libreria Desclée, Roma 1966; ID., Nuove note di cronaca sullo schema mariano al Concilio Vati cano II, in Marianum 28 (1966) p. 1-203; ID., Vicisitudes del capítulo sobre la Virgen en el Concilio Vaticano II, in Estudios Marianos 27 (1966) p. 101-132; G. CAPRILE, Il Con cilio Vaticano II: Vol. I/1 L’annunzio e la preparazione: 1959-1962; Vol. I/2: L’annunzio e la preparazione: 1959-1962; Vol. II: Il primo periodo: 1962-1963; Vol. III: Secondo periodo: 1963-1964; Vol. IV: Terzo periodo: 1964-1965; Vol. V: Quarto periodo: 1965, Roma, La Civiltà Cattolica 1965-1969; V. CARBONE, Gli schemi preparatori del concilio ecumenico Vaticano II, in Monitor Ecclesiasticus 96 (1971) p. 51-86; ID., Genesi e crite ri della pubblicazione degli Atti del Concilio Vaticano II, in Lateranum 44 (1978) p. 579595; ID., Il cardinale Domenico Tardini e la preparazione del concilio Vaticano II, in Rivi sta di Storia della Chiesa in Italia 45 (1991) p. 42-88; ID., L’Archivio del Concilio Vati cano II, in Archiva Ecclesiae 34/35 (1991/92) p. 57-67; B. KLOPPENBURG, Concilio Vati cano II, 4 voll., Editôra Vozes, Petrópolis 1962-1965; R. LAURENTIN, Genèse du texte c o n c i l i a i re in Bulletin de la Societé Française d’Études Mariales 22 (1965) p. 5-23; ID., , La Vierge au Concile. Présentation, texte du chapitre VIII de la Constitution dogmatique Lumen Gentium consacré à la Bienheureuse Vierge Marie, mère de Dieu dans le mystè re de l’Eglise, Paris, Lethielleux 1965; ID., El capítulo De Beata Virgine ante los reque rimientos de renovación conciliar, in Estudios Marianos 27 (1966) p. 335-376. Tra gli studi storici più recenti, utili al mio argomento, ricordo in primo luogo l’opera monumentale diretta da G. ALBERIGO, Storia del Concilio Vaticano II, 5 voll., Società Editrice il Mulino, Bologna 1995-2001; G. ALBERIGO - A. MELLONI (cur.), Verso il concilio Vaticano II (1960-1962). Passaggi e problemi della preparazione conci liare (Testi e ricerche di scienze religiose, Nuova serie, 11), Genova, Marietti 1993, con gli articoli di G. Alberigo, A. Melloni, A. Indelicato; D. ARA I , La dottrina mariologica negli scritti di Carlo Bali (Bibliotheca Mariana Moderni Aevi, Textus et Disquisitiones, 4), Pontificia Academia Mariana Internationalis, Roma 1980. Per la sinossi delle redazioni, ricordo specialmente: G. ALBERIGO - F. MAGISTRETTI, Constitutionis Dogmaticae Lumen Gentium synopsis historica, Istituto per le Scienze Religiose, Bologna 1975; C.M. ANTONELLI, Le rôle de Mgr Gérard Philips dans la rédaction du chapitre VIII de Lumen Gentium, in Marianum 55 (1993) p. 17-97; F. GIL HELLÍN, Concilii Vaticani II Synopsis in ordinem redigens schemata cum relationi bus necnon Patrum orationes atque animadversiones. Constitutio dogmatica de Ecclesia Lumen gentium, Libreria Editrice Vaticana, Città del Vaticano 1995.
Slide 18: 18 LA BEATA MARIA VERGINE NEL CONCILIO VATICANO II catalogazione più efficiente e perfetta i materiali del Concilio Vaticano II.24 Possiamo infatti asserire che quasi tutti i documenti indispensabili per la storia del testo De Beata sono ivi raccolti. Pertanto ricorro ad altri archivi particolari solo quando qualche documento minore non è stato inviato all’Archivio Generale del Concilio Vaticano II e ivi puntualmente raccolto e catalogato. Nella presentazione delle due sinossi del De Beata non ho seguito la numerazione di pagina e di righe delle rispettive edizioni ufficiali o ufficiose. Ho scelto il criterio della sinossi dei contenuti, anche quando si è reso necessario quasi spezzare i paragrafi nei periodi o frasi che progressivamente li compongono, in modo che si abbia una visione immediata del processo operato nel ritocco del testo fino alla sua formulazione finale. Precede ognuna delle due sinossi una presentazione storica, in due punti distinti: il primo riguarda la genesi, il secondo le varie progressive redazioni del primo e del secondo schema De Beata. Il mio grazie sincero al Prefetto dell’Archivio Segreto Vaticano, p. Sergio Pagano, al Dott. Piero Doria, incaricato della catalogazione del Fondo Concilio Vaticano II, e a tutti gli addetti, per la loro amabilità e squisita disponibilità nel venire incontro alle richieste mie e di tutti gli studiosi. Un grazie affettuoso a p. Stefano Cecchin, Segretario della Pontificia Accademia Mariana Internazionale, per l’aiuto fraterno che mi ha dato nel consultare l’Archivio del padre Carlo Bali . Questo studio critico che pubblico, intrapreso a onore della Vergine Maria, nostra Signora, sia un memoriale grato di quanti con amore e dedizione si sono impegnati a comporre, rivedere e portare a compimento il De Beata, e serva agli studiosi e docenti di mariologia per una più esatta e profonda conoscenza del capitolo VIII della Lumen gentium, capolavoro di dottrina e di culto della Chiesa cattolica verso la Madre di Dio.25 Dal mese di marzo dell’anno 2000 l’Archivio del Concilio Vaticano II è stato trasferito all’Archivio Segreto Vaticano, ed è venuto a costituire un fondo particolare, il fondo denominato: Concilio Vaticano II. La citazione del fondo, abbreviata, sarà la seguente: ASV, Conc. Vat. II, seguita dal numero della busta e della cartella che contiene ciascun documento. 25 Chiedo scusa in anticipo per l’inevitabile “non-uniformità” di titoli, espressioni e nomi, che ricorrono diversamente citati anche nei documenti editi o di archivio; mi scuso inoltre delle inevitabili dimenticanze, ed eventuali imprecisioni, involontariamente occorse in un lavoro di così impegnata attenzione. 24
Slide 19: 19 PARTE PRIMA – FASE PREPARATORIA CRONISTORIA DEL PRIMO SCHEMA SULLA BEATA MARIA VERGINE E SINOSSI DELLE OTTO REDAZIONI
Slide 20: 20 PARTE PRIMA: CAPITOLO PRIMO
Slide 21: ALL’ORIGINE DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 21 CAPITOLO I ALL’ORIGINE DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” Non avevo un’idea precisa di come fosse stata inserita la trattazione sulla Vergine Maria negli “schemi” del Concilio, fino a quando non sono risalito alle fonti d’archivio. Pensavo infatti – come tanti altri studiosi – che tutto fosse nato per la pressione dei molti Vescovi, i quali con i loro consilia et vota chiedevano una esposizione, o addirittura una definizione, della Mediazione di Maria.1 La consultazione delle fonti mi ha mostrato che ciò non è del tutto esatto. 1. IL S. UFFICIO ALLA BASE DEGLI «SCHEMATA» PER IL CONCILIO È naturale che il Santo Padre si appoggi alle Congregazioni Romane, e nelle cose che riguardano la fede e la morale si serva ordinariamente della S. Congregazione del Sant’Ufficio. La quale, da parte sua, sa di dover rendere un servizio attento e qualificato alla dottrina della fede e alla Chiesa.2 Alla nota 2 della Premessa ho già elencato la serie e i volumi nei quali sono raccolti i consilia et vota dell’Episcopato. Per comodità, lo ridico: Acta et Documenta Concilio Oecumenico Vaticano II apparando. Series I (Antepraeparatoria), Volumen II (Consilia et vota Episcoporum ac Praelatorum – 7 tomi+ 2 tomi di Appendices), e Indi ces (1 tomo), cura et studio Secretariae Pontificiae Commissionis Centralis Praeparatoriae Concilii Vaticani II, Typis Polyglottis Vaticanis, 1960-1961. Utilissime le Appendices, nelle quali si trova stampata la schedatura del materiale antepreparatorio, con gli argomenti suggeriti dai Vescovi e Prelati e il numero di Vescovi che li richiedono. E tuttavia questa schedatura edita, che indubbiamente ha molto servito alle varie Commissioni e Sottocommissioni, non è né completa né perfetta. In merito soprattutto alla mediazione, corredenzione e maternità spirituale di Maria, oggetto della più vasta richiesta episcopale al Concilio, è doveroso ripercorrere l’attentissimo studio analitico di ANTONIO ESCUDERO CABELLO, S.D.B., La cuestión de la mediación mariana en la preparación del Vaticano II. Elementos para una evaluación de los trabajos preconciliares, LAS, Roma 1997, p. 77-188. 2 Nella Instructio che il S. Ufficio inviò a tutti i Vescovi nel 1949, leggiamo: 1
Slide 22: 22 PARTE PRIMA: CAPITOLO PRIMO Così avvenne fin dall’inizio e durante tutte le fasi del Concilio. Mentre infatti ferveva la grande consultazione di Vescovi, Prelati, Superiori Maggiori, Congregazioni romane, Università e Facoltà ecclesiastiche (dal giugno 1959 a fine aprile 1960), la Suprema S. Congregazione del Sant’Ufficio – dopo aver conferito col Papa – preparava già uno Schema-base entro il quale catalogare i vari contributi che sarebbero pervenuti da ogni parte, e orientare il lavoro di preparazione degli Schemi delle future Costituzioni conciliari. Nell’anno 1960 fungeva da Segretario del Sant’Ufficio il Card. Alfredo Ottaviani. Egli sarà nominato Presidente della Commissione Teologica Preparatoria e sarà anche Presidente della Commissione Dottrinale (“de fide et moribus”) durante tutto il Concilio. Erano consultori, tra gli altri, il p. Sebastiano Tromp, gesuita, professore dell’Università Gregoriana, futuro Segretario della Commissione Teologica Preparatoria e della Commissione Dottrinale, il domenicano p. Luigi Ciappi e il francescano p. Carlo Bali , presidente della Acade mia Mariologica Internationalis e futuro redattore del De Beata. 1.1. Lo «schema» del S. Ufficio Nell’edizione degli Acta et Documenta Concilio Oecumenico Vatica no II apparando, Series I (Antepraeparatoria), Volumen III (Proposita et monita SS. Congregationum Curiae Romanae), in primo luogo e a buon diritto figura la SUPREMA SACRA CONGREGATIO SANCTI OFFICII, che aveva redatto e inviato alla Pontificia Commissione Centrale Preparatoria del Concilio Vaticano II uno Schema pro Concilio Oecumenico.3 «Quare Supremae huic S. Congregationi, cui incumbit cura depositum fidei conser vandi integrum ac tuendi...» (SUPREMA SACRA CONGREGATIO S. OFFICII, Instructio ad locorum Ordinarios: «De motione oecumenica», in AAS 42 [1950] p. 142-143). Si capisce come uno degli schemi proposti per il Concilio si intitoli appunto “De Depo sito fidei custodiendo”. 3 SUPREMA SACRA CONGREGATIO SANCTI OFFICII, Schema pro Concilio Oecume nico, i n Acta et Documenta Concilio Oecumenico Vaticano II apparando, Series I (Ante praeparatoria), Volumen III (Proposita et monita SS. Congregationum Curiae Romanae), cura et studio Secretariae Pontificiae Commissionis Centralis Praeparatoriae Concilii Vaticani II, Typis Polyglottis Vaticanis 1960, p. 3-17. Si articola così: Introductio (Nell’introduzione sono indicati i nuovi errori che serpeggiano, i quali postulano – come al tempo del Vaticano I – una chiara risposta da parte della Chiesa: sulla verità, su Dio, sulla rivelazione).
Slide 23: ALL’ORIGINE DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 23 In questo schema anche la Vergine Maria aveva un posto preciso, e proprio nella proponenda Costituzione dogmatica De Ecclesia, come terzo paragrafo, dopo aver trattato di Cristo, prima di trattare dei membri del Corpo Mistico e dell’attività pastorale della Chiesa. Si tenga presente questa prima e pensata impostazione del S. Ufficio, che tanto influirà sul percorso della Commissione Teologica Preparatoria. La redazione del testo mariologico era opera del p. Carlo Bali , come chiaramente indica il ciclostilato di cinque fogli, annotati a mano dallo stesso p. Bali , che porta il numero di protocollo: S.O. 63/59 e la data del 21-2-60.4 I. QUAESTIONES FUNDAMENTALES: 1. De Veritate; 2. De Deo; 3. De Deo creante et elevante; 4. De divina Revelatione. – II. DE ECCLESIA, CORPORE CHRISTI MYSTICO: 1. De Missione Salvifica Christi, Dei-Hominis; 2. De Christo, Capite sui Corporis Mystici; 3. De Maria, Matre Christi Capitis et Ecclesiae; 4. De Membris Corporis Mystici; 5. De Missione Ecclesiae; 6. De Libertate Ecclesiae. – III. DE POTESTATE ECCLESIAE DISCRIMINATIM: A) De Magisterio; B) De Hierarchia Ecclesiae: 1. De Potestate Ordinis et Iurisdictionis; de Romano Pontifice; 2. De Episcopo et Presbyteris; 3. De Vocatione et Sanctitate sacerdotali; 4. De Coelibatu Sacerdotali; 5. De Diaconis; 6. De Religiosis; 7. De Laicis; C) De Ecclesiae Apostolatu: 1. De Praedicatione Verbi Dei; 2. De Actione Catholica; 3. De Missionibus. – IV. DE VITA ECCLESIAE: 1. De Oeconomia Sacramentali; 2. De Sacramentis singillatim; 3. De Liturgia. – V. DE VITA CHRISTIANA: A) De ordine morali – Quaestiones praecipuae actuales: 1. De ethica situationis; 2. De conceptu peccati; 3. De poena peccati; 4. De morali individuali; 5. De morali familiali; 6. De sociologia christiana; 7. De morali politica, nationali et internationali; 8. De quibusdam praeceptis ac legibus; B) De ordine ascetico-mystico. – VI. QUAESTIONES PECULIARES: 1. De Oecumenismo; 2. De Scholis catholicis; 3. De professione fidei. Chiunque conosce i testi finali del Concilio Vaticano II, e ricorda anche che alcuni schemi preparati non sono stati proposti alla discussione dei Padri, ma rimangono solo come documentazione d’archivio, scorge in questo schema sintetico la fonte ispiratrice della futura codificazione di tutto il materiale della consultazione voluta dal Papa Giovanni XXIII, e l’orientamento primordiale dei lavori futuri del Concilio. Si vede anche il posto preciso riservato alla Beata Vergine Maria: cioè, nella trattazione dogmatica De Ecclesia, subito dopo aver parlato di Cristo come Fondatore della Chiesa una, visibile e invisibile, e suo Salvatore e Capo, e prima di parlare degli altri membri del Corpo mistico, e della missione della Chiesa nel mondo. 4 Cf. PONTIFICIA ACCADEMIA MARIANA INTERNAZIONALE, Archivio Bali , anno 1960. Si tratta ancora di un abbozzo ciclostilato non definitivo, che sarà perfezionato a più riprese nelle consulte del S. Ufficio e poi approvato.
Slide 24: 24 PARTE PRIMA: CAPITOLO PRIMO Il testo, rielaborato e perfezionato, approvato dalla consulta del S. Ufficio ed edito, è il seguente: 3. De Maria, Matre Christi Capitis et Ecclesiae Maria, Mater Christi Capitis et Mater Ecclesiae seu membrorum Corporis Mystici (cf. Enc. S. Pii X, Ad diem illum). Ideoque Maria non marginalem sed centralem occupat locum cum Christo in opere redemptivo. De vera participatione Mariae in generis humani redemptione: de cooperatione subiectiva et obiectiva. De Maria Mediatrice universali quoad gratias sive acquirendas sive largiendas. Nisi definitione dogmatica, saltem liturgice haec veritas palam exhibeatur (e. g. officium et Missa Mediationis apprime redacta, loco unius ex duobus festis de doloribus B. V. M. celebrentur sub titulo B. M. V. Mediatricis). Sub lumine istius intimae habitudinis Mariae ad Christum, ad Ecclesiam, in ordine ad redemptionem, cultus hyperduliae B. M. V. magis magisque urgeatur (contra placita Protestantismi et contra minimalismum nonnullorum Catholicorum); qui quidem cultus nullum impedimentum constituit contra optatam unionem christianorum. De Mariae Virginitate: explodatur sententia recens de laesione corporis B. V. in partu iuxta leges biologicas, tamquam sententia adversa dogmati traditionali de perfecta Virginitate, quae non naturae legibus, sed Dei virtute innititur. De Mariae morte corporali, de qua, post definitum (sic) Assumptionem, acrius disputatur. Magis consentanea traditioni est assertio mortis quam immortalitatis corporeae.5 Troviamo in questo testo di p. Bali già precise indicazioni per la futura redazione del De Beata: – La centralità di Maria nel mistero di Cristo e della salvezza; – L’attiva partecipazione di Maria, soggettiva e oggettiva, alla re d e n z i o n e; – La Mediazione universale di Maria nell’acquisto e nella distribuzione delle grazie (tema più tardi fortemente dibattuto); SUPREMA SACRA CONGREGATIO SANCTI OFFICII, Schema pro Concilio Oecume n i c o. II. De Ecclesia, Corpore Christi Mystico. 3. De Maria, Matre Christi Capitis et Ecclesiae, in Acta et Documenta..., Series I, vol. III, p. 6-7. 5
Slide 25: ALL’ORIGINE DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 25 – L’aspetto cultuale pratico (introdurre cioè la festa della B.V. Mediatrice) e teorico (sottolineare il culto di iperdulia dovuto alla Vergine Maria, ribadendo però che non è affatto contrario all’unione dei cristiani); – Due altri temi: la verginità di Maria nel parto e la sua morte corporale (riappariranno nei Praenotanda della Costituzione De Beata). 2. DELLA I «QUATTUOR SCHEMATA COMPENDIOSA» PONTIFICIA COMMISSIONE TEOLOGICA PREPARATORIA La Pontificia Commissione Teologica Preparatoria viene costituita il 5 giugno 1960 dal Papa Giovanni XXIII, con il Motu proprio “Su perno Dei nutu”, del 5 giugno 1960.6 Il 6 giugno è nominato come Presidente della Pontificia Commissione Teologica Preparatoria il Card. Alfredo Ottaviani, allora Segretario del S. Ufficio; il 15 giugno è nominato Segretario della Commissione Teologica il p. Sebastiano Tromp, S.I., che fungerà da Segretario per tutto il periodo preparatorio e conciliare.7 Il p. Sebastiano Tromp, per incarico del Card. Alfredo Ottaviani, nei giorni 1-7 luglio 1960, redige tria schemata compendiosa: sono tre fogli dattiloscritti, con l’indicazione dei titoli o capitoli delle tre ipotizzate Costituzioni dogmatiche, sulle quali avrebbe poi lavorato la Commissione Teologica.8 6 IOANNES XXIII, Litt. Apost. motu proprio datae Superno Dei nutu (5 jun. 1960), in Acta Apostolicae Sedis 52 (1960) p. 433-437; Acta et Documenta..., Series II, Volumen I (Acta Summi Pontificis Ioannis XXIII), p. 93-96 (trad. it.: p. 96-99). Indicherò in seguito la Pontificia Commissione Teologica Preparatoria con l’abbreviazione consueta: Commissione Teologica. 7 Diarium Secretarii Commissionis Theologicae Praeparatoriae Vaticani II, Vol. I (6 iunii 1960 - 5 iulii 1961), fol. 1, in ARCHIVIO SEGRETO VATICANO (= ASV), Conc. Vat. II, Busta 790, Registro I. Nelle prossime note abbrevierò il titolo del Diario del p. Sebastiano Tromp, S.I., con: TROMP, Diarium..., seguito dal numero di registro e numero di foglio. 8 TROMP, Diarium..., I, fol. 1: «1-7 iulii - Compono tria schemata compendiosa quae continent materiam futurarum Constitutionum Dogmaticarum: 1. De Ecclesia; 2. De deposito pure custodiendo; 3. De re morali». I tre fogli (tanto il manoscritto originale quanto i tre fogli ciclostilati) si conservano in ASV, Conc. Vat. II, Busta 736, cartella 64, interno 6: protocollo 4/60: 3, data 1-7 Iulii 1960. Ogni schema compendiosum nel ciclostilato ha il suo numero progressivo di protocollo.
Slide 26: 26 PARTE PRIMA: CAPITOLO PRIMO I tria schemata compendiosa furono discussi da p. Tromp col Presidente Card. Ottaviani e da lui approvati il 7 luglio.9 Proponevano tre argomenti-base: 1) De Ecclesia; 2) De deposito fidei custodiendo; 3) De ordine morali.10 9 TROMP, Diarium..., I, fol. 1: «7 Iulii. Colloquium cum E.mo Praeside: discutiuntur, corriguntur, probantur tria schemata compendiosa». 10 ASV, Conc. Vat. II, Busta 736, cartella 64, interno 6. Ritengo sia necessario conoscere l’ambito di questi primissimi schemi, sui quali si svilupperà il successivo lavoro della Commissione Teologica, anche in tema mariano. Erano previste infatti tre Costituzioni dogmatiche, così articolate: CONSTITUTIO DE ECCLESIA: 1. Indoles et missio divina Ecclesiae; 2. Ecclesia et Communio Sanctorum; 3. Membra Ecclesiae; 4. Necessitas Ecclesiae; 5. Auctoritas Ecclesiae magisterialis authentica; 6. Auctoritas Ecclesiae disciplinaris; 7. Episcopatus Sacramentum; 8. Relatio Episcoporum ad sacerdotium; 9. Positio laicorum in Ecclesia; 10. Ius et officium Ecclesiae praedicandi Evangelium; 11. Ecclesia et reditus separatorum; 12. Ecclesia et Res publica; 13. Tolerantia christiana. CONSTITUTIO DE DEPOSITO FIDEI CUSTODIENDO: 1. [Premessa: incipit:] Custodire depositum non est tantum munus Rom. Pontificis, sed etiam singulorum Episcoporum pro suis gregibus... – 2. Quaestiones generales: a) Notio veritatis obiectivae; b) Existentia Dei vere personalis et efficacia demonstrationum; c) Evolutio cosmica; d) Monogenismus; e) Conceptus verus revelationis; f) Certitudo facti revelationis; g) Notio fidei; h) Distinctio et harmonia ordinis naturalis et supernaturalis; i) Nulla revelatio novarum veritatum post clausum depositum fidei. Revelationes privatae. – 3. Quaestiones particulares: a) Inspiratio et inerrantia S. Scripturae; b) Peccatum originale; 2. Notio satisfactionis a Christo pro nobis exhibitae; c) Realis et non symbolica praesentia Christi in SS. Eucharistia; d) Indoles sacrificalis S. Missae; e) B.M. Virgo. – CONSTITUTIO DE REBUS MORALIBUS ET SOCIALIBUS: I. Fundamentum: 1. Existentia ordinis moralis; 2. Ordinis moralis auctor et finis; 3. Ordo moralis amplectitur legem naturalem et legem supernaturalem; 4. Lex naturalis a Christo perfecta; 5. Ordo moralis non est ad libitum; 6. Errores oppositi; 7. Magisterium est authenticus interpres. II. De Ordine morali individuali: 1. Individualis homo in ordine morali non est sui iuris; 2. Ethica situationis et ordo moralis obiectivus; 3. Libertas conscientiae; 4. Amor criterium moralitatis; 5. Ordo moralis obiectivus; 6. Ordinis moralis subiectum executionis; 7. Ordinis moralis laesio deliberata. III. De Ordine sociali: 1. Ordo socialis; 2. Consociatio est ius et postulatum naturae; 3. Norma moralis urgens inter homines; 4. Pax; 5. Familia; 6. Matrimonium;
Slide 27: ALL’ORIGINE DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 27 Erano stati redatti come traccia operativa, in base alla secolare esperienza del S. Ufficio, ma tenendo presenti i compiti assegnati dal Papa Giovanni XXIII e i vota dei Padri conciliari. Questo primo avvio dei lavori preparatori del Concilio e il metodo adottato è chiaramente espresso nella lettera che il Segretario, a nome del Card. Ottaviani, invia il 13 luglio ad alcuni membri della Commissione Teologica, invitandoli a una previa riunione ristretta il 21 luglio 1960, appunto per discutere gli argomenti dei tria schemata compendiosa.11 7. Adiumenta recti ordinis; 8. Communitas politica; 9. Ordo moralis et christianus de relationibus internationalibus; 10. Clerus et res sociales; 11. Laici et res sociales. IV. Doctrinae socialis concinna expositio desiderata a Summo Pontifice poterit complecti sequentia: 1. Ordo socialis et ordo moralis obiectivus; 2. Homo a Deo factus est ens sociale; 3. Aequalitas naturalis et supernaturalis hominum; 4. Ordo et auctoritas volita a Deo; 5. Origo societatum; 6. Societas propter hominem; 7. Bonum commune praevalet privato; 8. Iusta distributio bonorum; 9. Pacifica collaboratio classium; 10. Labor socius operis et capitalis; 11. Coordinatio et subordinatio societatum; 12. Necessitas auctoritatis supremae internationalis; 13. Omnia licita adhiberi debent ad impediendum bellum; 14. Magisterium Ecclesiae stella rectrix. La Beata Vergine Maria aveva un suo posto in questi tre schemi compendiosi: non nel De Ecclesia, ma nel De deposito fidei custodiendo, al quinto e ultimo punto delle Quaestiones particulares, con la semplice indicazione: B.M. Virgo. 11 ASV, Conc. Vat. II, Busta 736, cartella 65. La lettera di convocazione porta la data del 13 luglio 1960. Prot. 4/60: 6. Ritengo utile per gli studiosi riportare il testo: «Instante nominatione Pontificiae Commissionis Theologicae, inchoandum est opus grave Commissioni concreditum, conficiendi videlicet schemata Constitutionum Dogmaticarum, postea iudicio Patrum conciliariter congregatorum subicienda. Materia harum Constitutionum ab ipsa Commissione determinanda erit, prae oculis habitis mandatis Summi Pontificis, desideriisque in votis Eminentissimorum Cardinalium, Episcoporum, Superiorum generalium ordinum religiosorum, facultatuumque theologicarum magis minusve ample expressis. Extra omne dubium versatur passim in illis votis desiderari Constitutionem, in qua agatur de ecclesia et de problematicis ecclesiologicis hodiedum maxime agitatis. In iisdem quoque documentis sparsim exprimitur desiderium ut in futuro Concilio reiiciantur falsae ideologiae huius temporis, tam in re dogmatica, quam in re morali et sociali, quin tamen adsit concordia in indicandis illis ideologiis in concreto. Quod autem hac ex parte deficit, facile compensatur, si ratio habeatur experientiae Supremae S. Congregationis de erroribus hodiedum undique sparsis in rebus commemoratis; quam experientiam verbis expressit in proprio suo voto, cum Summo Pontifice communicato. Mense autem octobri proxime sequenti prima sessio plenaria Commissionis Theologicae habebitur. Ut ea reapse fructuosa fiat, omnino necesse est ut triginta membris proponatur concretum quid, de quo serio et ordinate disputari possit: schemata nempe Constitutionum elementaria, in quibus suo ordine varia puncta, postea a Commissione ulterius evolvenda et explicanda, concise describuntur.
Slide 28: 28 PARTE PRIMA: CAPITOLO PRIMO Ma il 9 luglio 1960 Mons. Pericle Felici, Segretario della Pontificia Commissione Centrale Preparatoria, invia al Card. Ottaviani, Presidente della Commissione Teologica, una lettera con allegato fascicolo a stampa, nel quale propone i settori che il Papa Giovanni XXIII affida a ciascuna Commissione Preparatoria: «Eminenza Reverendissima, compio il venerato incarico di comunicare all’Eminenza Vostra Reverendissima l’elenco degli argomenti che il SANTO PADRE si è degnato di assegnare allo studio delle singole Commissioni Preparatorie del Concilio Ecumenico Vaticano II, sulla base delle indicazioni degli Ecc.mi Presuli e secondo le proposte dei SS. Dicasteri della Curia Romana. È vivo desiderio della Santità Sua che detti argomenti vengano studiati nell’ambito della competenza di ciascuna Commissione…». Il fascicolo stampato (Prot. di ricezione: 4/60: 8), che porta la data interna del 2 luglio 1960, propone alla Commissione Teologica lo studio dei seguenti argomenti: 1. 2. 3. 4. 5. De fontibus revelationis; De Ecclesia catholica; De ordine supernaturali praesertim in re morali; De matrimonio; De doctrina sociali.12 Così il 10 luglio, per soddisfare la volontà del Papa Giovanni XXIII, dopo aver interpellato Mons. Salvatore Garofalo, il p. Tromp redige un quartum schema compendiosum: sulle fonti della rivelazione.13 Quare Secretarius Commissionis e mandato Eminentissimi Praesidis tria confecit schemata, prius a paucis membris Commissionis Theologicae discutienda, antequam proponantur in sessione plenaria. Discussis, correctis, emendatis, reformatis, tandemque approbatis schematibus a membris praedictis, definitiva redactio membris omnibus mittetur, ut in prima sessione plenaria mense octobri, Deo favente, discutiantur et definitive approbentur. Te igitur, simul cum aliis paucis, invitat Em.mus Card. Praeses ut in aedes S. Officii venias feria 5, die 21 huius mensis, hora 9.30». Seb. Tromp S.J., Secr. Pont. Comm. Theol. 12 ASV, Conc. Vat. II, Busta 736, cartella 64, interno 8. 13 TROMP, D i a r i u m..., I, fol. 2: «10 Iulii. Redegi quartum schema compendiosum ut satisfaciat desiderio Pontificis: vid. De Fontibus Revelationis: colloquio habito
Slide 29: ALL’ORIGINE DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 29 Il 12 luglio ha luogo la prima nomina ufficiale dei membri e dei consultori della Commissione Teologica.14 cum Mgr. Garofalo». Il p. Tromp si era limitato a indicare l’argomento biblico nello schema compendiosum relativo al De deposito fidei custodiendo, al primo posto delle Quaestiones particulare s, col titolo: Inspiratio et inerrantia S. Scripturae. 14 In ASV, Conc. Vat. II, Busta 736, varie cartelle contengono la documentazione in merito ai membri e consultori della costituenda Commissione Teologica. La cartella 68, interno 11, fornisce l’elenco completo dei membri e dei consultori, con la loro rispettiva qualifica e residenza: 29 sono i membri di prima nomina; 29 i consul tori. Così la Commissione Teologica aggrega 58 qualificate persone, più il Presidente Card. Alfredo Ottaviani e il Segretario p. Sebastiano Tromp: 60 in tutto. Nonostante l’ambito diverso nel quale si colloca il mio presente contributo, dato che in seguito alcuni nomi ricorreranno frequentemente nello svolgimento dei lavori, sarà utile riportare per una volta insieme tutti i nominativi, con le qualifiche, omettendo gli indirizzi. I 29 membri della Commissione Teologica sono: 11 Vescovi (Francesco Carpino, Arciv. di Monreale; Marcel-Marie Dubois, Arciv. di Besançon; Alfredo V. Scherer, Arciv. di Porto Alegre; Albert Stohr, Arciv. di Mainz; Lionel Audet, Vesc. Ausiliare di Québec; Francesco Frani , Amministratore apostolico di Split; Jacques Griffiths, Vesc. Ausiliare di New York; Joseph Schröffer, Vesc. di Eichstätt; John J. Wright, Vesc. di Pittsburg, USA; Maximus Hermaniuk, Arciv. dei Ruteni di Winnipeg; Platone V. Kornyljak, Esarca apostolico degli Ucraini e Ruteni in Germania); 6 Monsignori (Lucien Cerfaux, Prof. dell’Università di Lovanio; Joseph Fenton, Prof. dell’Univ. di Washington; Salvatore Garofalo, Rettore Magnifico dell’Ateneo Urbano de Propaganda Fide; Gérard Philips, Prof. dell’Università di Lovanio; Antonio Piolanti, Rettore Magnifico della Pont. Univ. Lateranense; Michael Schmaus, Prof. dell’Università di Monaco); 3 Sacerdoti (Carlo Colombo, Seminario vescovile di Milano; Charles Journet, Grand Séminaire Fribourg, Svizzera; Albert Michel, Rollainville); 9 Religiosi (p. Carlo Bali OFM, Prof. all’“Antonianum” di Roma; p. Luigi Ciappi OP, Maestro dei sacri Palazzi; p. Eduard Dhanis SI, Prefetto degli studi nell’Univ. Gregoriana; p. Damianus Van den Eynde OFM, Rettore Magnifico dell’Ateneo “Antonianum”; p. Rosario Gagnebet OP, Prof. nel Pont. Ateneo “Angelicum”; p. Ludovicus B. Gillon OP, Rettore Magnifico del Pont. Ateneo “Angelicum”; p. Franz Hürth SI, Prof. nella Pont. Univ. Gregoriana; p. Jacobus Ramírez OP, Prof. all’Università di Salamanca; p. Agostino Trapé OESA; più, evidentemente, il p. Sebastiano Tromp SI, Prof. della Pont. Università Gregoriana). I 29 consultori della Commissione Teologica sono: 5 Monsignori (André Bride, Prof. nell’Università Cattolica di Lione; Johannes Brinktrine, Prof. dell’Accademia Teologica di Paderborn; Art. Janssen, Prof. all’Università di Lovanio; Georges Jouassard, Prof. nella Facoltà Teol. di Lione; Heribert Schauf, Prof. nel Seminario di Aachen);
Slide 30: 30 PARTE PRIMA: CAPITOLO PRIMO Il 21 luglio, secondo la lettera di convocazione del p. Tromp più sopra riportata, si tiene nei locali del S. Ufficio (sarà questa la sede ordinaria) il Consessus praeliminaris parvus della Commissione Teologica: non tutta la Commissione, ma solo alcuni membri personalmente invitati per discutere e approvare gli schemata compendiosa.15 Il posto assegnato alla B.V. Maria da p. Tromp – come ho accennato – era l’ultimo delle Quaestiones particulares da trattare nella futura Costituzione De deposito fidei custodiendo. Egli aveva spostato la collocazione: dal posto preciso che ha Maria nel De Ecclesia, secondo lo schema del S. Ufficio, a un punto di dottrina – l’ultimo – del Depositum f i d e i. Ciò mostra che l’esposizione mariana non aveva, secondo il p. Tromp, un valore prioritario, ma solo di second’ordine fra i temi da proporre al Concilio. In quel Consessus praeliminaris parvus il p. Luigi Ciappi O.P. fu incaricato, come relatore, di sviluppare lo schema compendioso De deposito fidei custodiendo in una sequenza di punti o paragrafi. Il titolo riguardante la Vergine Maria (quinto e ultimo delle Quaestiones par ticulares), egli lo articolò come segue, in una prima redazione: 3 Sacerdoti (Ignatius Backes, Prof. nella Facoltà Teol. di Trier; Philippe Delhaye, Prof. nella Facoltà Cattolica di Lille; René Laurentin, Prof. nella Facoltà Cattolica di Angers); 21 Religiosi (p. Anastasio del SS. Rosario OCD, Superiore Generale; p. Marcel Bélanger OMI, Prof. nell’Università di Ottawa; p. Domenico Bertetto SDB, Prof. nell’Ateneo Salesiano di Torino; p. Giorgio Castellino SDB; p. Yves Congar OP; p. Franz Dander SI, Prof. nella Facoltà di Innsbruck; p. Henri de Lubac SI; p. Lorenzo Di Fonzo OFM Conv., Preside della Pont. Facoltà Teol. S. Bonaventura di Roma; p. Emmanuel Doronzo OMI, Prof. all’Università di Washington; p. Bernhard Häring C.Ss.R., dell’“Alphonsianum”; p. Alessandro Kerrigan OFM, Roma; p. Bonaventura Kloppenburg OFM, Rio de Janeiro; p. Michel Labourdette OP, Tolosa; p. Joseph Lécuyer C.S.Sp., Roma; p. Ermenengildo Lio OFM, Roma; p. Leo Ambrosius Ondrak OSB, Lisle, Ill. USA; p. Amadio Rossi CM, Piacenza; p. Ioachim Salaverri SI, Prof. all’Univ. Pont. de Comillas, Santander; p. Dominicus Unger OFM Cap., Washington; p. Johannes Witte SI, Pont. Univ. Gregoriana; p. Bartolomeo Xibertá O Carm., Roma). A questi membri e consultori saranno più tardi aggiunti altri: ricordo il p. Umberto Betti O.F.M., nominato membro nell’ottobre 1961, che molto ha collaborato per lo schema De Ecclesia e De Beata. 15 ASV, Conc. Vat. II, Busta 736, cartella 65: la relazione manoscritta del Segretario sul Consessus praeliminaris parvus. Nella cartella 66: varie minute e tentativi (nova conamina) di articolazione dei quattuor schemata compendiosa.
Slide 31: ALL’ORIGINE DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 31 «5. Beata Maria Virgo. Non in superficie (peripheria) sed in centro Christianismi: ut Mater Verbi incarnati, Socia Christi Salvatoris, omnium membrorum Christi sanctissima Genetrix, Mediatrix universalis. Virgo ante partum, in partu, post partum. Veneranda cultu hyperduliae. Per se causa unitatis Ecclesiae; per accidens, occasio divisionis. Sacerdotium spirituale Mariae». L’articolazione di p. Ciappi si ispirava manifestamente e dipendeva dallo schema del S. Ufficio, elaborato da p. Bali , aggiungendo solo un punto sul sacerdozio spirituale di Maria. Però, dopo un colloquio col Segretario p. Tromp, il 29 luglio 1960, egli corregge la sua bozza e la abbrevia, depennando quanto riguarda il culto, l’unità dei cristiani e il sacerdozio di Maria.16 I quattuor schemata compendiosa vengono ritrascritti e ciclostilati, col Prot. C.T. 4/60. Anzi, in settembre 1960 vengono stampati in un 12º, per essere inviati a tutti i membri della Commissione Teologica.17 Il testo riguardante la B.M. Vergine, tanto nel ciclostilato quando nel fascicolo edito, rimane il seguente: «5. Beata Maria Virgo. Non in superficie (peripheria) sed in intimo Christianismo: ut Mater Verbi Incarnati, Socia Christi Salvatoris, omnium membrorum Christi Sanctissima Genetrix, Mediatrix universalis. Virgo ante partum, in partu, post partum».18 Il p. Ciappi dunque sottolinea come punto focale la centralità di Maria nella fede cristiana, a motivo delle sue singolari prerogative di: ASV, Conc. Vat. II, Busta 736, cartella 66. Si conserva il dattiloscritto originale di p. Ciappi, nel quale è cancellato a penna l’ultima parte del paragrafo. Il p. Tromp aggiunge a mano: «Redactio facta a Rev. Patre Aloys. Ciappi O.P. correcta in colloquio cum Secretario - 29 Iulii 1960. Seb. Tromp s.j.». 17 Il ciclostilato dei quattuor schemata compendiosa si conserva in ASV, Conc. Vat. II, Busta 736, cartella 67, interno 8. Il 12º a stampa inviato ai membri, nella cartella 68, interno 24: Prot. 4/60: 24, con l’intestazione: PONTIFICIA COMMISSIO THEOLOGICA PRO CONCILIO OECUMENICO VATICANO II. – Seguono: I. – SCHEMA COMPENDIOSUM CONSTITUTIONIS DE ECCLESIA (p. 1-2); II. – SCHEMA COMPENDIOSUM CONSTITUTIONIS DE FONTIBUS REVELATIONIS (p. 2-4); III. – SCHEMA COMPENDIOSUM CONSTITUTIONIS DE DEPOSITO FIDEI CUSTODIENDO (p. 4-6); IV – SCHEMA COMPENDIOSUM CONSTITUTIONIS DE ORDINE MORALI, INDIVIDUALI ET SOCIALI (p. 6-9). 18 PONTIFICIA COMMISSIO THEOLOGICA PRO CONCILIO OECUMENICO VATICANO II. – Schema compendiosum Constitutionis de deposito fidei custodiendo (p. 6), in ASV, Conc. Vat. II, Busta 736, cartella 67, interno 8. 16
Slide 32: 32 – – – – Madre del Verbo Incarnato; Socia di Cristo Salvatore; Madre di tutte le membra di Cristo; Mediatrice universale. PARTE PRIMA: CAPITOLO PRIMO Egli suggerisce una trattazione esplicita e ampia sulla verginità di Maria ante partum, in partu, post partum. Non fa più cenno del culto né dell’ecumenismo. Questi, dunque, sono i punti di partenza del futuro testo mariologico: lo schema del S. Ufficio, la proposta redazionale del Segretario della Commissione Teologica Preparatoria, p. Sebastiano Tromp, l’ulteriore articolazione operata dal p. Luigi Ciappi. 3. I CONSILIA ET VOTA DEI VESCOVI, PRELATI E SUPERIORI MAGGIORI In questa situazione che ho indicato, giocano un ruolo di decisiva importanza i consilia et vota dei Vescovi, Prelati e Superiori Maggiori consultati per mandato del papa Giovanni XXIII. Certo, se nella lettera di consultazione la scadenza di invio dei consilia et vota era stata fissata dal Card. Domenico Tardini al 30 aprile 1960, la Commissione Teologica si trovava a lavorare con un materiale appena giunto, e forse non ancora sufficientemente inventariato. Infatti, tutto il materiale fu catalogato, riordinato ed edito – compresi gli indici – fra il 1960 e il 1961.19 Questo indubbiamente ha comportato per i membri della Commissione Teologica un lavoro non indifferente di consultazione e di schedatura nell’Archivio della Commissione Centrale Antepreparatoria; la quale, dal canto suo, nel 1960 aveva preparato una prima catalogazione del materiale man mano che giungeva, ordinandolo in una serie di schede di lavoro, per facilitarne la consultazione da parte delle commissioni preparatorie. Le schede, non senza qualche resistenza da parte della Segreteria Antepreparatoria, furono stampate nel febbraio 1961, 19 Vedi nota 2 della Premessa. Sul generoso indispensabile servizio del Card. Domenico Tardini nella preparazione del Concilio, si consulti: V. CARBONE, Il cardi nale Domenico Tardini e la preparazione del concilio Vaticano II, in Rivista di Storia della Chiesa in Italia 45 (1991) p. 42-88.
Slide 33: ALL’ORIGINE DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 33 in una Appendix in due tomi, dal titolo: Analyticus conspectus consilio rum et votorum quae ab Episcopis et Praelatis data sunt.20 3.1. Valore e limiti dei “consilia et vota” Ricorrerà diverse volte negli interventi dei membri della Commissione Teologica, nei Praenotanda del De Beata e nelle varie relazioni il richiamo ai consilia et vota dei Vescovi e Prelati in tema mariologico e mariano, e anche al numero dei Padri conciliari che ne hanno trattato: numero che è rimasto, purtroppo, quasi sempre provvisorio. Solo ora, dopo lo spoglio attentissimo di tutto il materiale pervenuto al Concilio, don Antonio Escudero Cabello ha potuto formulare una quasi definitiva conclusione: «Del conjunto de cartas aquí publicadas, el lector encontrará – según nuestra estimación – 714 textos que o bien conciernen a la mariología o bien afectan al debate sobre la mediación mariana, también a partir de otras cuestiones teológicas».21 Si deve tuttavia ricordare e tenere attentamente presente che se – come sarà detto nelle riunioni e poi scritto nei documenti della Commissione Teologica – circa 600 Padri conciliari chiedevano una trattazione sulla B.V. Maria, specialmente sull’argomento della mediazione e della maternità spirituale, postulando addirittura la definizione dogmatica, gli altri circa 1700 Padri, che non si erano esplicitamente dichiarati per la B.V. Maria, non è detto che volessero la stessa cosa. Molti forse non ritenevano necessario parlare di Maria in Concilio, 20 La Consultazione dei Vescovi, dei Dicasteri Romani e delle Università ecclesiastiche dell’Urbe e dell’Orbe (giugno 1959 - aprile 1960) compone la monumentale raccolta della Fase Antepreparatoria. In essa, con rapidità mirabile, furono editi in quattro sezioni distinte e congiunte: 1. Gli interventi del papa Giovanni XXIII; 2. I consilia et vota dei Vescovi del mondo; 3. I proposita et monita della Sacre Congregazioni romane; 4. Gli studia et vota delle Università e Facoltà ecclesiastiche cattoliche (vedi nota 2 della Premessa). Si veda in proposito: V. CARBONE, Gli schemi preparatori del concilio ecumenico Vaticano II, in Monitor Ecclesiasticus 96 (1971) p. 51-86. Per una più esauriente informazione si consulti A. ESCUDERO CABELLO, La cuestión de la mediación mariana en la preparación del Vaticano II. Elementos para una evaluación de los trabajos preconciliares, LAS, Roma 1997, p. 54-56. 21 A. ESCUDERO CABELLO, op. cit., p. 55.
Slide 34: 34 PARTE PRIMA: CAPITOLO PRIMO meno ancora trattare ex professo o addirittura definire punti teologicamente controversi: ciò apparirà manifesto nelle posizioni contrapposte assunte in Concilio, e nelle stesse redazioni del De Beata. Si tratta dunque di un argomento assai delicato, di un’arma a doppio taglio. Il pregio indubbio di queste petizioni è quello di aver consolidato la proposta di una trattazione sulla B.V. Maria in Concilio: tutti i Padri alla fine, di qualunque tendenza, convennero su ciò. Il limite invece è quello di avere, nella maggior parte dei voti, chiesto la trattazione o la definizione di un tema tanto delicato sotto il profilo ecumenico e forse non ancora teologicamente maturo: la mediazione di Maria. Per conoscenza, riferisco in nota (omettendo i nomi dei proponenti) gli argomenti proposti, come sono stati catalogati dalla Segreteria Antepreparatoria del Concilio ed editi nelle due Appendici.22 3.2. L’utilizzazione dei “consilia et vota” nella Commissione Teologica Il 24 settembre 1960 il Card. Ottaviani inviò a tutti i membri la lettera di convocazione (Prot. 4/60) per la prima riunione plenaria della Commissione Teologica, fissata al 27 ottobre 1960, allegando il fascico- 22 Acta et Documenta Concilio Oecumenico Vaticano II apparando. Series I (Ante praeparatoria), Appendix voluminis II: Analyticus conspectus consiliorum et votorum quae ab Episcopis et Praelatis data sunt. Pars I. Doctrinae capita..., Typis Polyglottis Vaticanis 1961, p. 131-142. Il materiale che riguarda la B.V.M. fu raccolto sotto un titolo generale: XIII. De mariologia, suddiviso in paragrafi: 1. De mariologia in genere (11 v o t a); 2. De maternitate spirituali (sotto questo titolo, nella sua accezione non univoca, vengono catalogati 70 v o t a); 3. De integritate physica (4 vota); 4. De regalitate (con postulazione della definizione: 28 v o t a); 5. De transitu (2 vota); 6. De mediatione universali (sotto questo titolo vengono catalogati 381 v o t a, la maggior parte dei quali chiedono la definizione dogmatica); 7. De corredemptione (52 v o t a); 8. De non oppor tunitate novarum definitionum (17 v o t a). Inoltre, nella Pars II. De Sacramentis... De cultu divino..., sotto la voce De cultu Sanctorum. 2. De cultu B. Mariae V., 23 vota, la più parte su cose marginali di devozione, tre chiedono una trattazione del culto per rispondere ai protestanti. Si avverte la forte presenza della corrente mediazionista: infatti, dopo la definizione dell’Immacolata (Pio IX) e dell’Assunta (Pio XII), le petizioni si spostano verso la mediazione di Maria, inclusa la corredenzione: mediazione oggettiva e soggettiva, mediazione di tutte le grazie e sua maternità spirituale. Ben poco e con scarsa valutazione liturgica si propone circa l’aspetto cultuale.
Slide 35: ALL’ORIGINE DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 35 lo edito dei Quattuor schemata compendiosa, sui quali chiedeva osservazioni e suggerimenti. È in questa lettera del Card. Ottaviani che si rileva per la prima volta l’influsso dei consilia et vota dei Vescovi. Scrive: «[...] Ex documentis hucusque ab Exc.mo Secretario Commissionis Centralis Commissioni Theologicae transmissis, ex quibus etiam elucent mens atque desideria Summi Pontificis, id membris istius praeviae subcommissionis, re mature considerata, sat manifestum erat quattuor desiderari Schemata Constitutionum. Etenim primo fere omnes Episcopi uno alterove modo desiderant, ut agatur de natura et indole Ecclesiae, variisque problematibus annexis. Secundo suggeritur, immo necessario ducitur, de Sacra Scriptura et Sacra Traditione sileri non posse, ob controversias erroresque recenter exortos, quibus plures quoque Antistites graviter commoventur. Tertio quod ad multos errores dogmaticos attinet, ex omnibus undique ad S. Sedem relatis, edocemur imprimis veritates maxime fundamentales in discrimine versari, sparsis ubique erroribus non sine fidei puritatis graviore periculo. Tandem de falsis ideologiis in campo morali tum individuali tum sociali haud pauci lamentantur Praesules, ideoque exoptandum est, ut praecipui errores huius temporis reprobentur, atque concinna proponatur doctrinae catholicae de re sociali quoque expositio».23 Sull’argomento mariano inviarono osservazioni solo tre membri: V. Scherer, G. Philips, A. Michel.24 La prima riunione plenaria della Commissione Teologica ebbe luogo il 27 ottobre 1960, in Vaticano. In essa il Segretario p. Tromp diede un ragguaglio succinto sulla elaborazione dei Quattuor schema - 23 ASV, Conc. Vat. II, Busta 736, cartella 67. Copia presso la Pontificia Accademia Mariana Internazione (=PAMI), Archivio Bali , anno 1960. 24 Le osservazioni, dattiloscritte o manoscritte, si conservano in ASV, Conc. Vat. I I, Busta 736, cartella 69, che porta il titolo: Animadversiones membrorum ad quattuor schemata. S.E. Mons V. Scherer risponde: «De B.M.V. (art. 5 inter Quaestiones particulares). Bene ponatur sensus virginitatis in partu eiusque qualificatio theologica»; Mons. Philips scrive: «5) De B.M. Virgine. Placet ut ostendatur interna connexio doctrinae marialis cum fundamentali mysterio Christi. – Non optanda videtur nova quaedam definitio fidei, puta de Coredemptione, donec disputatio theologica maturior evadat. – Annon opportuna videtur declaratio de perpetua virginitate Mariae?»; e a mano aggiunge: «Num opportunum agere de perpetua virginitate B.M.V.?»; e A. Michel: «Opportunum erit loqui de virginitate BMV in partu. De cooperatione BMV in redemptione obiectiva et subiectiva nihil definiendum: item de morte corporali».
Slide 36: 36 PARTE PRIMA: CAPITOLO PRIMO ta compendiosa, in base ai volita del Santo Padre Giovanni XXIII, ai vota dei Vescovi, ai proposita delle sacre Congregazioni, agli studia delle università cattoliche in merito ai singoli argomenti proposti negli Schemata, poiché il Santo Padre desiderava che essi fossero tenuti nella dovuta considerazione.25 Il p. Luigi Ciappi, relatore dello schema De deposito fidei custo diendo, riferì – quando trattò delle Quaestiones particulares, nelle quali figurava al quinto e ultimo posto la B.V. Maria – sui consilia et vota dei Patres in tema mariano. Ecco in sintesi il resoconto: 5. BEATA MARIA VIRGO. A. Socia Christi Salvatoris seu Co-redemptrix: diversi Vescovi ne parlano, in modo anche contradditorio: clare definiatur (25 Padri), definitio non expedit (43 Padri), nec nominetur (1 Padre), definiatur (2 Padri). B. Omnium membrorum Christi SS. Genetrix seu Mater spiritualis: alcuni Vescovi chiedono: definiatur (42 Padri). C. Mediatrix universalis: una gran parte di Vescovi la propongono, in modo diverso: nec nominetur (2 Padri), declaretur (120 Padri), defi niatur (251 Padri). D.Virgo ante partum, in partu, post partum (1 Padre). ADDENDA (cfr. Positione in S. Officio): E. De cultu B.V. - Quid sit hyperdulia? (2 Padri) F. Conspectus generalis mariologiae pro utilitate fidelium (3 Padri).26 Da questo primo spoglio dei vota dei Vescovi, classificati secondo l’ordine proposto dallo schema De deposito fidei, emerse l’importanza SESSIO PLENARIA COMMISSIONIS: 27-X-1960. Relatio Rev.mi Patris Tromp, S.I., Secretarii, de Quattuor Schematibus (fol. 1-3). Vi sono annesse con propria numerazione autonoma le quattro relazioni sui quattro schemi dei quattro relatori incaricati: il p. S. Tromp sul primo schema De Ecclesia (2 fogli); Mons. Salvatore Garofalo sul secondo schema De fontibus revelationis (4 fogli); il p. Luigi Ciappi O.P. sul terzo schema De deposito fidei custodiendo (17 fogli); il p. Francesco Hürth S.I. sul quarto schema De ordine morali (4 fogli). Vedi: ASV, Conc. Vat. I I, Busta 736, cartella 71, interno 4. 26 SESSIO PLENARIA COMMISSIONIS: 27-X-1960 (ciclostilato citato), Relatio de Schemate tertio: De deposito fidei custodiendo (Rev.mus P. A. Ciappi), fol. 12-14: ASV, Conc. Vat. II, Busta 737, cartella 72. Si conserva l’originale dattiloscritto di p. Ciappi, nella stessa cartella: la relazione sulla B.V.M. alle pagine 12-16. 25
Slide 37: ALL’ORIGINE DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 37 di una trattazione sulla B.V. Maria, primariamente sotto l’aspetto della mediazione universale. Il p. Carlo Bali , che più tardi sarà incaricato di redigere lo schema mariologico, da parte sua si preoccupò di effettuare uno spoglio personale dei consilia et vota, dei proposita e degli studia inviati al Concilio dai Padri conciliari, dalle Congregazioni romane, dalle Università cattoliche; e insieme anche una selezione dottrinale in campo cattolico e protestante. Ne risultò un voluminoso fascicolo, che gli consentì di muoversi con sicurezza nella futura redazione del testo.27 I Padri tuttavia, nei loro consilia et vota, si limitavano quasi esclusivamente a proporre, come tema da trattare o definire in Concilio, la mediazione universale e la maternità spirituale di Maria. Tale prospettiva non poteva certo giustificare da sola un’ampia ed esauriente trattazione conciliare sulla Beata Vergine Maria. Nella riunione plenaria del 27 ottobre 1960 furono costituite quattro Sottocommissioni (la quarta sull’ordine morale suddivisa poi in 27 Il fascicolo dattiloscritto di 66 pagine si conserva alla PAMI, Archivio Bali , anno 1961. Porta il titolo: Circa vota ac consilia de B. Virgine Maria ab Episcopis Prae latisque pro Concilio Vaticano II data. Si articola in cinque capitoli: I. Conspectus votorum et consiliorum de mariologia; II. Extracta ex variis relationibus afferuntur, idque potissimum, quid Episcopi et Praelati circa explicationem et illustrationem doctrinae marianae postulant: A) Confirmatio, illustratio et declaratio doctrinae Mariae postulatur (cita 2 vescovi e alcune università); B) Nova dogmata de alma Socia Christi Redemptoris desiderantur; C) Nova dogmata mariana non desiderantur. III. De mariologia et motu oecumenico hodierno: A) Testimonia protestantium; B) Testimonia catholicorum; C) Quid dicendum circa sententias sive catholicorum sive acatholicorum supra allatas de mariologia et motu oecumenico? IV. Animadversiones circa quattuor dogmata mariana iam definita et mentem ac spiritum protestantium. V. De opportunitate et non opportunitate novorum dogmatum marialium necnon de “maximalismo” et “minimalismo” mariano. Il p. Bali chiude il fascicolo (p. 65-66) con alcune proposte operative. Si notano in questo elaborato due orientamenti fondamentali: a) la forte considerazione, forse un po’ capziosa, delle non molte proposte dei Vescovi circa una trattazione mariologica in Concilio (Bali non annette eccessiva importanza alle moltissime richieste di definizione della mediazione o corredenzione mariana); b) il tentativo di composizione tra mariologia ed ecumenismo, con spiccata attenzione alle posizioni protestanti.
Slide 38: 38 PARTE PRIMA: CAPITOLO PRIMO due, cosicché di fatto le Sottocommissioni furono cinque) incaricate di redigere le Costituzioni relative ai Quattuor schemata compendiosa.28 A noi interessa conoscere la composizione della Sottocommissione De Ecclesia, che dovrà occuparsi dello schema De Beata fino alla sua promulgazione.29 Infatti, circa il posto da assegnare alla B.V. Maria nell’ambito delle Costituzioni dogmatiche, i presidenti delle quattro Sottocommissioni e il Segretario, nell’incontro che ebbero nei locali del S. Ufficio il giorno 21 dicembre 1960, convennero che si dovesse includere la trattazione sulla B.M. Vergine nello schema De Ecclesia.30 Così, il De Beata, collocato nel De Ecclesia con la proposta del S. Ufficio, spostato da p. Tromp allo schema De deposito fidei, ritorna di nuovo al De Ecclesia, e vi rimane: la sua redazione passa alla competenza della Sottocommissione De Ecclesia. Il 30 novembre 1960 la Commissione Teologica indica alle Sottocommissioni i criteri redazionali da seguire nel comporre gli Schemata delle Costituzioni da proporre al Concilio: COMMISSIO THEOLOGICA – II Conventus Plenarius (13-16 Febr. 1961). Sessio Plenaria postmeridiana. Relatio Secretarii, fol. 2: ASV, Conc. Vat. II, Busta 738, cartella 88, interno 21. Stranamente la Relatio del segretario non ha numero di protocollo né numerazione di fogli: sono 6 fogli grandi di ciclostile, datati: 13 Februarii 1961. 29 La Sottocommissione De Ecclesia era inizialmente composta, quando fu creata il 27 ottobre 1960, da S.E. M. Dubois, presidente, e da cinque altri membri: cf. Relatio Secretarii, 13 Februarii 1961, ibid., fol. 2. Al 29 novembre, la composizione era ormai ultimata. In ASV, Conc. Vat. II, Busta 737, cartella 75, su due fogli ciclostilati, senza numero di protocollo e senza numerazione, troviamo il nome dei membri e consultori di tutte le Sottocommissioni della Commissione Teologica Preparatoria. La Sottocommissione De Ecclesia risulta così composta: membri: Exc.mi D.ni: Marcellus M. Dubois, Jacobus H. Griffiths, Plato V. Kornyljak. Ill.mi D.ni: Josephus Fenton, Gerardus Philips. Rev.mi D.ni: Carolus Colombo, Carolus Journet. Rev.mi PP: Carolus Bali , O.F.M. - Rosarius Gagnebet, O.P. (qui in hac Subcommissione Praesidis munere fungitur). consultori residenti a Roma: Ill.mi D.ni: Ugo Lattanzi, Heribertus Schauf. Rev.mi PP: Josephus Lécuyer, C.S.Sp. - Johannes Witte, S.I. 30 Relatio Secretarii, ibid., fol. 4. 28
Slide 39: ALL’ORIGINE DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 39 – – – – – non si facciano trattati scientifici; si sia attenti alle attuali necessità della Chiesa; si omettano cose fuori uso o pacificamente possedute; non si introducano questioni disputate; Le singole Sottocommissioni considerino attentamente e valutino quanto è stato proposto nella fase Antepreparatoria da Vescovi, Dicasteri e Facoltà teologiche; – si faccia un’esposizione della verità, piuttosto che condannare gli errori...31 Servirà a tutti conoscere il testo di queste norme redazionali: COMMISSIO THEOLOGICA. 30-XI-1960. Normae Generales pro Subcommissionibus: 1. Ne fiant tractatus scientifici: sed ratio habeatur necessitatibus hodiernarum Ecclesiae. Omittantur obsoleta vel quae sunt in quieta possessione. Ne agatur contra errores individuales, quibus non in periculo ponitur fides Ecclesiae; quod si antea definita sunt urgenda, id fiat breviter. Nec introducantur quaestiones disputabiles nondum maturae. 2. Singulae subcommissiones evolvere debent schema a Commissione sibi propositum. Ob graves autem rationes, possunt quaedam demere, quaedam addere, quaedam aliter disponere. Et de rationibus respondeant Commissioni. 3. Singulae subcommissiones accurate respiciant quid de sua materia dictum sit in actis antepraeparatoriis Praesulum, Dicasteriorum, Facultatum theologicarum, et de iis rationem habeant. 4. Singulae subcommissiones rationem habeant desideriorum hucusque a membris vel consultoribus propositorum, et cum membris subcommissionis a Secretario Commissionis communicatorum. 5. Ubi agitur de quaestionibus difficilioribus, prae aliis colligenda sunt ea, quae de hisce rebus in decisionibus recentioribus S. Sedis habeantur. 6. Omnino requiritur, ut singulae subcommissiones bene sciant quid de sua materia iam inveniatur in Actis Concilii Vaticani Primi, ne postea dicatur: “Bona quidem sunt, sed iam antea erant melius exposita”. 7. Omnes subcommissiones debent facere elenchum earum materiarum, quae sunt quavis de causa difficiliores. De iis audiendi sunt consultores, vel etiam experti, qui non sunt inter membra ipsius Commissionis. Quod ultimum non fiat nisi audito E.mo Praeside. 8. Bene distinguantur doctrinalia et disciplinaria. Omnino evitandum est, ne intremus in competentiam aliarum Commissionum. 9. Quoad modum procedendi in labore subcommissioni commisso, inde ab initio duo facienda sunt: primum inchoare studia peculiaria de omnibus, quae sunt difficiliora et disputationibus controversiisque obnoxia; deinde inchoare compositionem totius schematis. Necessario inchoandum erit a compositione quadam imperfecta et provisoria, sed huiusmodi compositio dabit materiam disputandi, et pluries correcta gradatim conducet ad redactionem bonam. 31
Slide 40: 40 PARTE PRIMA: CAPITOLO PRIMO Questa charta magna rettifica e orienta: rettifica la posizione iniziale, appoggiata alle richieste dei Padri conciliari e specialmente all’esperienza secolare del S. Ufficio (vedi, ad esempio, la lettera del Card. Ottaviani del 13 luglio 1960 ai membri della Commissione Teologica, dove apertamente condanna gli errori che circolano nel mondo cattolico)32; orienta le redazioni, escludendo trattati e definizioni, proponendo esposizioni positive e attuali, controbattendo gli errori solo quando e dove sia strettamente necessario. 4. UN “MODELLO” ISPIRATORE: LO SCHEMA SERVITANO Il 15 marzo, nella sessione pomeridiana della Sottocommissione De Ecclesia, si trattò anche del posto della B.M. Vergine nel Corpo Mistico. Fu nominato relatore il p. Carlo Bali , il quale avrebbe riferito sui punti da includere nella Costituzione e preparato la prima bozza redazionale.33 Il p. Bali – l’ho già anticipato – si preoccupò innanzitutto di redigere un dossier dei consilia, vota e studia preparatori al Concilio. Evidentemente, aveva sotto gli occhi la proposta del S. Ufficio, che egli stesso aveva preparato.34 Però, dovendo comporre uno schema organico, aveva bisogno di qualche “modello”. Ora, appunto, era stato presentato alla Commissione Antepreparatoria uno schema completo di costitu- 10. Licet a Commissione Theologica fortiter urgeatur modum expositionis magis consistere debere in veritate dilucidanda quam in condemnandis erroribus: manet tamen monitum datum membris Commissionis Theologicae praeparatoriae Conc. Vatic. Primi: ante omnia solliciter esse colligendos errores huius temporis. 11. In condemnandis erroribus, generice loquendo, melius est condemnare rem in se falsam, quin adhibeatur nomen quo falsum systema vel falsa ideologia insignitur, v.g. “idealismus”, vel “existentialismus”, ne ansa praebeatur disputationibus, quibus minuitur vel destruitur respectiva pars Constitutionis dogmaticae. 12. Discussiones in subcommissionibus lingua latina fiant, quod idem valet de votis, relationibus, actis. (ASV, Conc. Vat. II, Busta 737, cartella 80). 32 Vedi precedente nota 11. 33 TROMP, Diarium..., I, fol. 57: «Die 15 martii: feria IV. [...] Vespere sessio Subcommissionis De Ecclesia. Actum est de Episcopatu ut sacramento et de loco B.M. Virginis in Corpore Mystico. Statutum est, ut referat P. Bali de punctis assumendis in Constitutione». 34 Vedi nota 27.
Slide 41: ALL’ORIGINE DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 41 zione, da proporre al Concilio: lo schema della Facoltà Teologica «Marianum» di Roma.35 Ho già dimostrato altrove come la prima redazione dello schema De Beata del p. Bali dipendesse in gran parte dallo schema servitano, tanto nella struttura generale, quanto nel principio informatore dell’esposizione, come nell’articolazione dei paragrafi: rimando, per una visione completa, allo studio che ho pubblicato sulla rivista Marianum nel 1995.36 Mi permetto solo di presentare, a titolo informativo, la struttura tematica dello schema servitano: ognuno può immediatamente rilevare i paralleli e le dipendenze del testo ufficiale. STRUTTURA DELLO SCHEMA SERVITANO INTRODUZIONE [O PROEMIO] a) breve rassegna dei dogmi e delle verità sulla Vergine Maria definite dal Magistero solenne, conciliare e pontificio, o proposte dal Magistero ordinario universale della Chiesa; b) intenzione del Concilio: – illuminare i fedeli circa la dottrina che la Chiesa professa su Maria; – promuoverne il culto. PARTE DOTTRINALE [lex credendi] I. Singularis B.M. Virginis missio: a) Singolare missione della B. M. Vergine nella storia della salvezza, in quanto indissolubilmente e totalmente unita a Cristo Gesù, Uomo-Dio e Redentore, come Madre del Capo e del suo Corpo mistico; Il testo è stato pubblicato integralmente in Acta et Documenta..., Series I, Vol. IV, Pars I/2, Typis Polyglottis Vaticanis 1961, p. 450-470. 36 E.M. TONIOLO, Contributo dei Servi di Maria al capitolo VIII della “Lumen gen tium”, in Marianum 57 (1995) p. 17-238, spec. p. 51-60. 64-78. Lo schema servitano era stato preparato, discusso, approvato dal Consiglio di Facoltà del “Marianum”, giovane Facoltà teologica. Redattore principale di esso fu il p. Corrado M. Berti, grande conoscitore dei testi magisteriali dei Concili e dei Papi e insigne studioso delle liturgie occidentali e orientali. 35
Slide 42: 42 PARTE PRIMA: CAPITOLO PRIMO b) unione voluta da Dio con un unico decreto di predestinazione, in tutto il compimento storico-salvifico, come appare dalle predizioni dell’A.T. e dagli episodi dei vangeli. II. Singularia B.M. Virginis privilegia: I privilegi concessi alla B. M. Vergine, in vista della sua singolare missione di Madre di Dio, di Mediatrice e di Regina universale, sono singolari e avvolgono tutta la sua persona. Essi riguardano l’inizio della sua esistenza (Immacolata Concezione e grazia originale), la sua vita (maternità verginale, verginità nel parto e verginità perpetua, immunità da ogni anche minima colpa e santità consumata), e il termine della sua esistenza terrena (assunzione gloriosa al cielo). PARTE CULTUALE-PRATICA [lex orandi et vivendi] 1. Natura del culto mariano. 2. Principali atti o espressioni del culto, testimoniati dalla Scrittura e dalla Tradizione: a) venerazione; b) invocazione; c) amore filiale; d) imitazione delle virtù di Maria. 3. Utilità del culto verso la Vergine Maria. 4. Necessità del culto mariano. 5. Varie forme di culto mariano approvate dalla Chiesa. Lo schema della Pontificia Facoltà Teologica «Marianum» porta un titolo esatto, perché comprensivo di tutta la trattazione: De Beata Maria Virgine eiusque cultu. Si presenta organico: a) un proemio, che determina il principio-guida e indica l’ambito dell’esposizione; b) una ripartizione bipartita: dottrina e culto. Nella trattazione dottrinale, svolge un duplice tema: 1) la missione o funzione di Maria nel piano storico-salvifico; 2) i suoi singolari privilegi, che riguardano l’inizio, il percorso e il termine della sua esistenza sulla terra.
Slide 43: ALL’ORIGINE DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 43 Nella trattazione cultuale, presenta ancora un duplice aspetto: 1) dottrinale (la natura, la storicità, le modalità del culto mariano); 2) pastorale e pratico (l’utilità, anzi la necessità del culto e le forme concrete di pietà verso Maria). Da notare inoltre, nello schema, una sovrabbondanza di note, tratte dai Padri della Chiesa, dai Dottori più illustri, ma in modo amplissimo dal magistero pontificio, a partire soprattutto dalla Bolla Ineffabilis Deus di Pio IX fino a Pio XII: una vera miniera di fonti, a corredo del testo: col principio metodologico di fondarsi primariamente sul magistero attuale della Chiesa. Lo schema servitano pone a base, quale punto necessario di partenza, la Sacra Scrittura dell’Antico e più ancora del Nuovo Testamento. Da qui il p. Bali ha certamente attinto la sua prima ispirazione, ponendo all’inizio della sua prima redazione un’alternativa di metodo e intitolando interrogativamente il primo paragrafo: De arcta necessitudine inter Christum et Mariam iuxta Sacras Litteras (seu iuxta Dei beneplacitum). Lo schema Philips del capitolo VIII della Lumen gentium, durante il Concilio, applicherà lo stesso metodo, proponendo in primo luogo e in maniera diacronica i testi e gli episodi biblici che riguardano la Vergine Maria, prima di svolgere la trattazione dottrinale. Non mi dilungo oltre su questo argomento, perché esula dall’obiettivo della presente ricerca: vi ritornerò solo per qualche significativa esemplificazione sinottica.
Slide 45: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 45 CAPITOLO II LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” Lo schema “De Beata”, ossia il testo sulla Beata Vergine Maria che la Commissione Teologica Preparatoria del Concilio Vaticano II ha redatto, rivisto, emendato e approvato, e che poi – così rifinito e definito – sottopose alla Commissione Centrale Preparatoria, e col suo consenso, introducendo le correzioni proposte, pubblicò e presentò all’assise dei Padri conciliari all’inizio del Concilio, nel mese di novembre 1962, ha avuto una serie di stesure o di redazioni: otto, per la precisione, in un arco di tempo che va dal mese di maggio 1961 al mese di novembre 1962. Di queste stesure cercherò di presentare in modo chiaro e ordinato la sequenza, soffermandomi a rilevare solo i principali punti di ciascuna redazione e gli emendamenti al testo che di volta in volta vennero proposti e introdotti. 1. LA PRIMA REDAZIONE Il 15 marzo – come ho già detto più sopra – nella riunione pomeridiana della Sottocommissione De Ecclesia al S. Ufficio, il p. Carlo Bali ebbe l’incarico di redigere come relatore il testo sulla B.V. Maria. Non sappiamo quale tipo di schema gli sia stato commissionato: se un semplice capitolo da includere nella trattazione sulla Chiesa, oppure una costituzione. È probabile che si trattasse solo di un capitolo. Egli iniziò subito il lavoro: presentò dapprima alla Sottocommissione un elenco di temi, che avrebbe poi sviluppato. Così infatti riferisce il p. R. Gagnebet, Presidente della Sottocommissione De Ecclesia, il 27 aprile 1961, durante la sessione di tutti i membri e consultori della Commissione Teologica residenti a Roma: «De SS. Maria Virgine, P. Bali , insignis mariologus, et nostrae subcommissionis scientia et experientia gravissimum membrum, tractanda-
Slide 46: 46 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO rum quaestionum nobis elenchum proposuit et scriptum composuit in proximis hebdomadibus examinandum...».1 Il p. Bali compose la prima redazione nel mese di maggio 1961: così egli annota a fine testo: mense maio 1961. Il suo testo fu però trascritto e ciclostilato il 26 maggio 1961, con numero di protocollo, numerazione progressiva di pagine e numerazione di righe per ciascuna pagina. Il protocollo: C.T. 5/61: 53 (C.T. = Commissio Theologica) – S/C De Ecclesia (S/C = Subcommissio). Consta di quattro pagine ciclostilate. Porta il titolo: DE MARIA MATRE IESU ET MATRE ECCLESIAE Incipit: Beatissima Virgo Maria. Il testo è articolato in cinque paragrafi: 1. (De arcta necessitudine inter Christum et Mariam iuxta Sacras Litteras [seu iuxta Dei beneplacitum]). 2. (De munere beatissimae Virginis Mariae in oeconomia nostrae salutis). 3. (De singularibus privilegiis Dei hominumque Matris). 4. (De cultu erga beatissimam Virginem Mariam). 5. (Maria sanctissima Fautrix et Mater unitatis christianae).2 In pratica, questo primo schema adottava la distribuzione della materia quale era stata proposta dalla Facoltà Teologica «Marianum», con l’ampliamento conclusivo sull’ecumenismo. Poiché questa prima redazione di p. Bali è il punto di partenza, e rimane anche il filo con- COMMISSIO THEOLOGICA. CONVENTUS 27 APRILIS 1961. Relatio Secretarii. È una relazione ciclostilata di 13 pagine, col numero di protocollo 4/61: 2-7, entro la quale figura la Relatio de laboribus factis et faciendis in Subcommissione De Ecclesia, a firma di p. R. Gagnebet: ASV, Conc. Vat. II, Busta 739, cartella 106. 2 Il dattiloscritto originale di p. Bali , di cinque pagine, in ASV, Conc. Vat. II, Busta 740, cartella 122. Porta il protocollo: 5/61: 53. Nel testo sono indicate 47 note, che però non ci sono. Porta la data: Romae, mense Maio 1961, e la firma dattiloscritta: Car. Bali O.F.M. – Del medesimo testo, nella stessa cartella, si conservano due copie ciclostilate dal p. Tromp, in preparazione alla riunione della Sottocommissione De Ecclesia del 2 giugno 1961. Data del ciclostilato: 26-5-61, e l’aggiunta iniziale al titolo: Const.: De Maria Matre Iesu et Matre Ecclesiae (Rev.mi P.C. Bali ) (1ª red.). Le copie ciclostilate hanno correzioni ai margini: quindi, sono state utilizzate dai membri della Sottocommissione nelle due riunioni del 2 e dell’8 giugno 1961. 1
Slide 47: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 47 duttore di tutte le altre redazioni, fino alla promulgazione del cap. VIII della Lumen gentium, non credo fuori posto offrirne una breve analisi. 1.1. La struttura dello schema La prima redazione (e le seguenti) è impostata su questa ossatura lineare, che fa dello schema un tutto organico, anche se lascia molto a desiderare quanto al suo intimo rapporto con la dottrina sulla Chiesa: 1. Proemio, che enuncia il principio-guida dell’esposizione, della quale indica il posto e l’ambito. 2. Trattazione dottrinale, in due punti e su due aspetti diversi, ma interdipendenti e complementari, cioè: a) La funzione o missione o ruolo della B.V. Maria nell’economia della nostra salvezza, seguita da due corollari: 1) il posto centrale di Maria nella Chiesa; 2) la sua subordinazione al primato di Cristo unico Mediatore. b) Le grazie e i privilegi a lei singolarmente concessi, in vista e in dipendenza dalla sua missione di Madre di Dio e degli uomini; in particolare: 1) l’Immacolata Concezione; 2) la gloriosa Assunzione. 3. Trattazione cultuale, articolata anch’essa su due aspetti interdipendenti e complementari: a) I principi che fondano e regolano il culto di iperdulia verso la Vergine Maria; b) Due moniti: ai teologi e predicatori, e ai fedeli. 4. Conclusione, legata a quest’ultimo punto, ma ampliata sul movimento ecumenico in atto: Maria e l’unità cristiana. L’ampliamento finale ecumenico risponde a una sensibilità spiccata del p. Bali , e generalmente dell’Ateneo “Antonianum” e della Academia Mariana Internationalis, di cui p. Bali era presidente.3 Per le pubblicazioni di p. Carlo Bali sull’ecumenismo, rinvio alla bibliografia specifica curata da DINKO ARA I , Bio-bibliografia di Carlo Bali , in P. Carlo Bali , O.F.M.: profilo-impressioni-ricordi, PAMI, Roma 1978, p. 11-26; 63-100. Del lunghissimo 3
Slide 48: 48 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO Sostanzialmente, lo schema De Beata si presenta bipartito: parte dottrinale; parte cultuale. 1.2. Il primo paragrafo o proemio È certo di fondamentale importanza il primo paragrafo dello schema, perché esso non solo colloca la trattazione mariologica in un posto preciso, e ne indica l’ambito; ma soprattutto perché enuncia il criterio-base che guida tutta l’esposizione. Dico subito quanto al posto della trattazione. Dovendo inserirla nella più vasta esposizione dottrinale sulla Chiesa, il p. Bali sembra non abbia tenuto conto dello schema compendiosum constitutionis De Ecclesia del p. Tromp,4 ma si sia piuttosto collegato alla primitiva proposta del S. Ufficio, ponendo la trattazione mariologica subito dopo quella cristologica.5 Scrive infatti: « ... haud fieri poterat quin Ecclesia, quam Spiritus veritatis ad revelatarum perficiendam cognitionem veritatum infallibiliter dirigit, mysteria divini Redemptoris illustrando, munus quoque, privilegia et dona quibus Filius Matrem suam ornare voluit in lucem poneret nostraque erga eam officia statueret».6 studium et votum dell’Ateneo “Antonianum” inviato alla Segretaria Antepreparatoria del Concilio riguardo a Maria e alla mariologia di fronte al movimento ecumenico, merita ricordare almeno il titolo, e i sottotitoli: «DOCTRINA QUAE TENEAT MARIOLOGIAM ET MARIALEM ECCLESIAE CATHOLICAE PIETATEM POTIUS ESSE IMPEDIMENTUM QUAM AUXILIUM AD CHRISTIFIDELIUM UNITATEM OBTINENDAM FALSA ESSE DECLARATUR [...]. - 1. Utrum B. Virgo ad oecumenicum motum incitamentum sit. - 2. Interponiturne Maria quo minus oecumenica actio habeatur? - 3. Oecumenici fermentum motus cur sit Maria» (A c t a et Documenta..., Series I, vol. IV, Pars I/2, Typis Polyglottis Vaticanis 1961, p. 61-70. 4 Vedi nota 10 del capitolo primo. 5 Richiamo la proposta del S. Ufficio circa uno schema De Ecclesia: DE ECCLESIA, CORPORE CHRISTI MYSTICO: 1. De Missione Salvifica Christi, Dei-Hominis; 2. De Christo, Capite sui Corporis Mystici; 3. De Maria, Matre Christi Capitis et Ecclesiae; 4. De Membris Corporis Mystici; 5. De Missione Ecclesiae; 6. De Libertate Ecclesiae. (vedi nota 3 del capitolo primo). 6 De Maria Matre Iesu et Matre Ecclesiae, dattiloscritto di p. Bali , p. 1: ASV, Conc. Vat. II, Busta 740, cartella 122. Si può trovare l’edizione di questa prima redazione del De Beata in DINKO ARA I , La dottrina mariologica negli scritti di Carlo Bali , PAMI, Roma 1980, p. 269-276: il testo citato a p. 270.
Slide 49: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 49 Bali dunque presuppone che si sia già trattato dei misteri di Cristo Redentore, ai quali segue la trattazione sulla B.V. Maria: siamo perciò in un’ottica prettamente cristocentrica. Più tardi, doverosamente si sposterà l’asse da Cristo alla Chiesa, pur congiungendo inseparabilmente la Madre al Figlio. Voglio però attirare l’attenzione sul principio-base o criterio-guida che il primo paragrafo enuncia, e che costituirà la filigrana o il comune denominatore di questa prima e di tutte le redazioni, anche di quelle finali: l’intima indissolubile unione della Vergine Madre col Figlio Salvatore in tutta la storia della salvezza, dall’inizio fino al suo ultimo compimento. Negli anni ’50-’60 molto si discuteva nelle scuole e fra gli studiosi sul cosiddetto “primo principio della mariologia”, variamente assunto quale fondamento di una vera trattazione scientifica sulla Madre di Dio.7 Tra i diversi “primi principi di mariologia” proposti dai mariologi, ha sempre avuto un posto d’onore quello che si fonda sulla divina maternità e sulla cooperazione della Vergine all’opera della Redenzione, già espressamente e più volte affermata dal magistero ecclesiastico. Cito tre soli documenti magisteriali, che tanto peso ebbero nelle redazioni del De Beata. Bolla Ineffabilis Deus di Pio IX: «...Atque idcirco vel ipsissima verba, quibus divinae Scripturae de increata Sapientia loquuntur, eiusque sempiternas origines repraesentant, consuevit tum in ecclesiasticis officiis, tum in sacrosancta Liturgia adhibere et ad illius Virginis primordia transferre, quae uno eodemque decreto cum divinae Sapientiae incarnatione fuerant praestituta... ». «... Quocirca sicut Christus Dei hominumque mediator, humana assumpta natura, delens quod adversus nos erat chirographum decreti, illud cruci triumphator affixit; sic sanctissima Virgo, arctissimo et indis solubili vinculo cum eo coniuncta, una cum illo et per illum, sempiternas contra venenosum serpentem inimicitias exercens, ac de ipso plenissime triumphans, illius caput immaculato pede contrivit».8 7 Non è mio compito addentrarmi in tale complessa questione. Rimando a una pubblicazione dell’epoca, riassuntiva delle varie correnti: P.M. LUSTRISSIMI, Introdu zione alla mariologia, Edizioni Marianum, Roma 31963, spec. p. 37-79. 8 PIUS IX, Bulla Ineffabilis Deus, 8 decembris 1854, in Pii IX P. M. Acta, Pars I, vol. I, p. 599. 607; per maggior comodità: Enchiridion delle Encicliche, vol. 2, Edizioni Dehoniane, Bologna 1996, p. 974-976. 988.
Slide 50: 50 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO Enciclica Mystici corporis di Pio XII: «... Ipsa fuit, quae vel propriae, vel hereditariae labis expers, arctissime semper cum Filio suo coniuncta, eundem in Golgotha, una cum maternorum iurium maternique amoris sui holocausto, nova veluti Eva, pro omnibus Adae filiis, miserando eius lapsu foedatis, Aeterno Patri obtulit; ita quidem, ut quae corpore erat nostri Capitis mater, spiritu facta esset, ob novum etiam doloris gloriaeque titulum, eius membrorum omnium mater».9 Costituzione dogmatica Munificentissimus Deus di Pio XII: «Idcirco augusta Dei Mater, Iesu Christo, inde ab omni aeternitate “uno eodemque decreto” praedestinationis, arcano modo coniuncta, immaculata in suo conceptu, in divina maternitate sua integerrima virgo, genero sa divini Redemptoris socia, qui plenum de peccato eiusque consectariis deportavit triumphum, id tandem assecuta est, quasi supremam suorum privilegiorum coronam, ut a sepulcri corruptione servaretur immunis, utque, quemadmodum iam Filius suus, devicta morte, corpore et anima ad supernam Caeli gloriam eveheretur, ubi Regina refulgeret ad eiusdem sui Filii dexteram, immortalis saeculorum Regis».10 Tanto lo schema servitano inviato al Concilio, quanto la prima redazione di p. Bali , pongono dunque come principio generatore dell’esposizione mariologica l’indissolubile unione tra Cristo e Maria, e la fondano – come in parte aveva fatto l’enciclica Mystici corporis – sulle divine Scritture, dell’Antico e del Nuovo Testamento. Data la similarità dell’argomento biblico e la dipendenza della redazione di Bali dallo schema servitano, mi permetto di addurne un solo parallelo: SCHEMA FACULTATIS “MARIANUM” PRIMA REDACTIO P. BALI «Propter quod sive in praedictionibus potioribus, aeternum manife- «Beatissima Virgo Maria inde ab aeternitate uno eodemque decreto 9 PIUS XII, Litterae encyclicae Mystici corporis, 29 iunii 1943, in AAS 35 (1943) p. 247-248; Enchiridion delle Encicliche, vol. 6, Edizioni Dehoniane, Bologna 1995, p. 236. 10 PIUS XII, Constitutio apostolica Munificentissimus Deus, 1 Novembris 1950, in AAS 42 (1950) p. 768-769; Enchiridion delle Encicliche, vol. 6, Edizioni Dehoniane, Bologna 1995, p. 1514-1516.
Slide 51: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 51 stantibus decretum praedestinationis divinae, sive in earum complemento, Christus Iesus et B. Virgo intime et indissolubiliter coniuncti exhibentur; Christus, enim, iam a prima omnium prophetia ab ipso Deo in Paradiso terrestri facta, proditur tamquam «semen mulieris» (Gen. 3,15), ab Isaia vero tamquam virginis propago (Is. 7, 4) aut virga a radice Iesse germinata (Is. 11,1). Primi Iudaeorum adoratores, pastores, «invenerunt Mariam et Infantem» (Lc. 2,16); Magi quoque, primitiae gentium «invenerunt Puerum cum Maria Matre eius» (Mt 2,11); Maria SS. Christum sanctificationi Baptistae affert, primae oblationi in templo Ierosolimitano adest quando ei praedicitur Illam doloribus Filii transfigendam esse (Lc. 2,22-35); adest etiam sollemni Christi revelationi in nuptiis ad Cana Galileae, impetrans, suis maternis precibus, primum Christi miraculum: «et erat Mater Iesu ibi» (Io. 2,1-11); praesens adest in Calvaria apud aram Crucis, praesolemni momento quo Christus sua morte orbem redemit: «Stabat iuxta Crucem Iesu mater eius ( Io. 19, 25)».11 praedestinationis ita arcano modo intimo cum Christo coniuncta est, ut varia Verbi incarnati mysteria in excelsa eius Matre resonent, nimirum: praeannuntiatio prophetica, incarnatio, nativitas, prima iudaeorum ac gentium adoratio, praecursoris Domini sanctificatio, in templo praesentatio, in Aegyptum fuga, miraculum in Cana, immo et ipsamet in Calvariae loco passio et mors».12 11 Acta et Documenta..., Series I, Vol. IV, Pars I/2, Typis Polyglottis Vaticanis 1961, p. 453-454. Balza evidente che il p. Bali ha sintetizzato la più ampia esposizione servitana, aggiungendovi: “incarnatio et nativitas, in Aegyptum fuga”, forse perché il “Marianum” non li aveva considerati come eventi dimostrativi dell’unione diretta e operativa della Madre col Figlio. Una spia della dipendenza del testo di Bali da quello servitano è data dalla posposizione, che egli accetta senza modifiche, della santificazione del Battista dopo la natività del Signore e l’adorazione dei pastori e dei magi. 12 ASV, Conc. Vat. II, Busta 740, cartella 122; DINKO ARA I , La dottrina mario logica negli scritti di Carlo Bali , cit., p. 269.
Slide 52: 52 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO Questa fondazione biblica dell’indissolubile unione di Maria con Cristo, dimostrata concretamente attraverso le profezie dell’Antico Testamento e gli episodi narrati nel Nuovo, cadrà, purtroppo; ma sarà ripresa e sulla stessa linea da Mons. G. Philips, nel futuro schema del cap. VIII. Non dimenticando però che non si tratta di una assunzione “biblica” o di una interpretazione “esegetica” della Parola di Dio, neppure nello schema Philips – altrimenti non sarebbero stati omessi brani così significativi, come il Magnificat, né ci si sarebbe limitati a poche induzioni “teologiche” in testi di altissimo valore quali l’Annunciazione, la Visitazione, il Natale, l’annuncio ai pastori, l’evento così profondamente simbolico dei magi, ecc. Il metodo fino allora in uso presso le scuole ecclesiastiche era infatti quello di enunciare in primo luogo una tesi dottrinale, e poi cercarne la dimostrazione probativa nelle Scritture e nella Tradizione, cioè nelle fonti della rivelazione. Per questo, anche se dal primo paragrafo della redazione-Bali cadranno i riferimenti funzionali agli episodi biblici, resterà comunque la certezza del fondamento biblico dell’asserto dottrinale: «Cum itaque sapientissimus Deus... voluerit ut Verbum “ex muliere” carnem sumeret (cf. Gal 4,4), et cum sacrae Litterae almam Dei Matrem nobis veluti ante oculos proponant divino suo Filio coniunctissimam, et ab illo inseparabilem...».13 1.3. Parte dottrinale: il “munus” della B.V. Maria Il secondo paragrafo della redazione-Bali è il cuore dell’esposizione dottrinale, perché focalizza la funzione della Vergine Maria nel piano della salvezza: De munere beatissimae Virginis Mariae in oeconomia nostrae salutis.14 Esso sviluppa tre punti nodali, gli stessi che lo studium et votum dell’Università di Tolosa aveva puntualmente indicato e svolto in merito alla mediazione di Maria nella proposta inviata al Concilio (redatta in francese): l’annunciazione, la croce, l’attuale mediazione in ASV, Conc. Vat. II, Busta 740, cartella 122; DINKO ARA logica negli scritti di Carlo Bali , cit., p. 269-270. 13 14 ASV, Conc. Vat. II, Busta 740, cartella 122; DINKO ARA logica negli scritti di Carlo Bali , cit., p. 270-272. I , La dottrina mario , La dottrina mario - I
Slide 53: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 53 cielo.15 Ma i tre “momenti” dell’unica mediazione non sono punti isolati: fra di essi si stende tutta l’esistenza terrena della Madre di Dio, che poi continuerà attiva in cielo. I primi due momenti (annunciazione-croce) compongono quella che i teologi chiamano l’acquisizione della grazia, cioè la “c o r redenzione”: termine allora in uso, ma che Bali ha scartato fin dall’inizio, per la sua impossibile comprensione da parte dei protestanti. Il terzo momento invece – l’azione celeste di Maria nei riguardi della Chiesa e dell’umanità – corona i primi due momenti, in una ininterrotta continuità operativa non più di acquisizione, ma di elargizione delle grazie. Accenno sinteticamente al modo con cui il p. Bali ha svolto questo – chiamiamolo così – “percorso mediazionale” di Maria. 1.3.1. Il “fiat” Del racconto lucano dell’annunciazione a Bali interessa un solo aspetto: il fiat di Maria. Certamente, la gratuità della predestinazione divina e il privilegio singolare dell’Immacolata Concezione lo precedono e lo preparano. Ma Cristo (si noti che il soggetto non è il Padre, ma Cristo), per compiere la nostra divinizzazione mediante la sua incarnazione, attese l’assolutamente libero consenso della Madre. Ed è a motivo di questo libero consenso all’incarnazione redentrice che Maria divenne non solo “Madre di Dio” (ottica orientale), ma “Madre del Salvatore in quanto tale” (ottica occidentale), e in modo consequenziale “Madre di tutti i salvati”, cioè della Chiesa. Questo punto di vista Bali non l’abbandonerà mai, e lo reintrodurrà con forza anche nel futuro schema del capitolo VIII. Da parte di Maria, non si tratta solo di aprirsi ad accogliere nella fede il Verbo del Padre che scende in lei per farsi uomo, ma di impegnarsi con libera consapevolezza nel mistero della salvezza, che egli viene a compiere. Per cui chiamerà questo consenso: “salutariter efficax consensus”. Si tratta di un’appendice agli studia et vota della Universitas Catholica Tolosana, e porta il titolo: Note doctrinale sur la Médiation mariale (Acta et Documenta..., Series I, Vol. IV, Pars II, p. 602-614). Di particolare importanza il paragrafo I. Les différents aspects de la doctrine de la Médiation mariale, con i seguenti sviluppi: 1. La Médiation du Christ; 2. Les trois moments de la Médiation mariale: 1) Le rôle médiateur de Marie à l’In carnation; 2) Le rôle médiateur qu’elle exerce dans l’accomplissement de la Rédemption; 3) Le rôle médiateur actuellement exercé par Marie dans la dispensation de la grâce (p. 602-607). Il p. Bali ricorderà più volte nelle varie riunioni questo documento. 15
Slide 54: 54 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO Consenso dunque non limitato ad un momento, cioè il concepimento, né solo ad un effetto, cioè l’incarnazione: ma consenso conti nuativo e sempre riaffermato nell’evento storico della salvezza umana fino al suo compimento sul Calvario. 1.3.2. La croce Ai piedi della croce sta la Madre. È l’unico tratto del Vangelo di Giovanni (19,25) che Bali focalizza e interpreta. Si tratta di uno “stare presso la croce”, quindi accanto al Figlio crocifisso. Questa presenza della Madre tuttavia attinge il suo valore salvifico dalla volontà del Padre, (“non sine divino consilio”), che la vuole non solo accanto al Figlio, ma compartecipe dell’opera redentrice nel suo supremo compimento. Il primo rapporto di Maria è dunque con la volontà del Padre, il quale non ha dubitato di consegnare alla morte il proprio Figlio: Maria unisce la propria volontà a quella del Padre: “voluntatem suam voluntati aeterni Patris coniunxit”. Il secondo rapporto è col Figlio crocifisso: la Madre vive tutto il dolore del Figlio, lo fa proprio: “cum Unigena suo acerrime condoluit”; e da parte sua compie in unione con lui e per mezzo di lui la propria partecipazione oblativa al sacrificio: lo offre anche lei – Madre che lo ha generato – come prezzo della nostra salvezza, quasi nuova Eva accanto al nuovo Adamo che si immola: “fructum ventris sui, pretium redemptionis nostrae... nova velu ti Eva obtulit”. Questa interpretazione Bali l’assunse dal magistero dei Papi Leone XIII e Pio X, ma specialmente dall’enciclica Mystici corporis di Pio XII, di cui più sopra ho riportato un brano.16 È appunto per questa diretta dipendenza dall’enciclica Mystici corporis – credo – che Bali si sofferma anche sulla presenza della Madre nel cenacolo: evento estremamente significativo per la Chiesa, ma che nell’impostazione cristocentrica di Bali è quasi fuori asse: non si collega infatti né con la croce, né con l’attiva presenza in cielo di Maria. PIUS XII, Litterae encyclicae Mystici corporis, 29 iunii 1943, in AAS 35 (1943) p. 247-248; Enchiridion delle Encicliche, vol. 6, Edizioni Dehoniane, Bologna 1995, p. 236. 16
Slide 55: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 55 Nella redazione-Bali , purtroppo, non si parla mai di Pasqua di risurrezione, e neanche nello schema finale: nel quale tuttavia la presenza della Madre nel cenacolo corona una sequenza di tappe evangeliche che contraddistinguono l’esistenza terrena di Maria e la sua unione storica col Figlio, e insieme preparano la sua gloriosa assunzione accanto a lui nei cieli. Per capire dunque questo “prolungamento pentecostale” nella prima redazione di Bali richiamo ancora la Mystici corporis: «Ipsa fuit, quae validissimis suis precibus impetravit, ut Divini Redemptoris Spiritus, iam in Cruce datus, recens ortae Ecclesiae prodigialibus muneribus Pentecostes die conferretur».17 1.3.3. La mediazione celeste È il punto fondamentale della “mediazione” di Maria. Aspetto però non congiunto al mistero della Chiesa, che Dio ha costituito sacramento di salvezza, e della quale la Vergine Madre è insieme membro e suprema espressione, ma al mistero di Cristo: esso infatti si configura come prolungamento dell’unione indissolubile della Madre col Figlio Redentore – come di sua generosa compagna, ben più di Eva nei confronti di Adamo – nell’acquisizione della grazia per gli uomini: questa “associazione” vissuta nelle fatiche e nei dolori sulla terra, continua ora gloriosa nel cielo, dove ella è insieme Regina del mondo e mediatrice e dispensatrice della grazia e delle grazie: “socia quoque Christi gloriosi in caelo manet in gratia hominibus conferenda: Regina mundi gratiarumque ministra et mediatrix”. Viene qui inequivocabilmente affermato un punto di dottrina non così chiaro ancora, né sufficientemente dipanato dalla ricerca teologica, apertamente anzi contestato dai protestanti. Appunto per questo Bali conclude l’esposizione sulla attiva efficace presenza salvifica di Maria nell’opera di Cristo con due corollari: uno contro il “minimalismo” dei cattolici, l’altro con una “chiarificazione” ai protestanti. a) Contro il “minimalismo” cattolico, che di fatto si esprime nell’emarginare Maria o nel relegarla alla periferia della fede professata e 17 Ibidem. Un riferimento a Maria nel Cenacolo c’era nel magistero pontificio.
Slide 56: 56 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO celebrata, e quindi “ai margini” della “grande teologia”, Bali afferma il posto centrale che ebbe Maria sulla terra nel fondare la Chiesa, e che ha oggi in cielo nell’assisterla con amore materno, e quindi deve avere nella teologia e nella pietà cristiana. b) Come chiarificazione per i protestanti, ricorda innanzitutto che Maria non è “Dio”, ma una semplice creatura, ancella del Signore, alla quale però il Signore ha fatto grandi cose. In secondo luogo, ponendo a confronto la “mediazione” di Maria professata dalla Chiesa cattolica con la “mediazione” di Cristo, sottolinea con forza: 1) l’assoluto primato e la totale indipendenza dell’unico Mediatore e Redentore Gesù Cristo; 2) la totale dipendenza da lui della mediazione di Maria, che nulla toglie a Cristo, anzi singolarmente esalta e onora la sua unica mediazione: poiché la mediazione di Maria – come ogni altra mediazione creata – nasce dalla sovrabbondanza dei meriti di Cristo, si innesta sulla sua mediazione, dalla quale interamente dipende e riceve ogni capacità e forza; 3) non è cooperazione esigita “ex aliqua necessitate”, quasi fosse indispensabile, ma unicamente voluta da un progetto misericordioso di Dio (“ex beneplacito divino”), che vuole gli uomini non solo salvati, ma anche salvatori. Questa chiarificazione iniziale, che il p. Bali ha redatto ispirandosi al magistero di Leone XIII e di Pio XII, percorrerà tutte le redazioni fino alla promulgazione.18 18 LEO X I I I, Littera encyclica Fidentem piumque (20 sept. 1896): «Ecquis vero fiduciam in praesidio et ope Virginis tantopere collocatam, putare velit et arguere nimiam? Certissime quidem perfecti Conciliatoris nomen et partes alii nulli conveniunt quam Christo, quippe qui unus, homo idem et Deus, humanum genus summo Patri in gratiam restituerit: Unus mediator Dei et hominum homo Christus Iesus, qui dedit redemptionem semetipsum pro omnibus (1 Tim. 2,5-6). At vero si nihil prohibet, ut docet Angelicus, aliquos alios secundum quid dici mediatores inter Deum et homines, prout scilicet cooperantur ad unionem hominis cum Deo dispositive et ministerialiter (Thomas Aquinas, Summa Theol. , III, qu. 26, art. 1,2), cuiusmodi sunt angeli sanctique caelites, prophetae et utriusque testamenti sacerdotes, profecto eiusdem gloriae decus Virgini excelsae cumulatius convenit. Nemo etenim unus cogitari quidem potest qui reconciliandis Deo hominibus parem atque illa operam vel unquam contulerit vel aliquando sit collaturus». (Leonis XIII Pontificis Maximi Acta, XVI, Romae 1987, p. 282; Enchiridion delle Encicliche, vol. 3, Edizioni Dehoniane, Bologna 1997, p. 1004). PIUS XII, Litterae Encyclicae Fulgens corona (8 sept. 1953): «... Quamobrem infinita Iesu Christi dignitas eiusque universalis Redemptionis munus hoc doctrinae capite non extenuatur vel remittitur, sed augetur quam maxime. Immerito igitur
Slide 57: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 57 1.4. Parte dottrinale: i “privilegia” della B.V. Maria Il terzo paragrafo della redazione-Bali presenta i singolari privilegi concessi da Dio alla Vergine Maria: De singularibus privilegiis Dei hominumque Matris.19 Essi dipendono dalla sua funzione e dal suo servizio attivo nell’opera della salvezza voluta dal Padre e compiuta da Cristo, e ne sono correlativi. Il p. Bali – come nello schema servitano – ne presenta dapprima un sommario sintetico, per poi soffermarsi sui due dogmi definiti dai Romani Pontefici: l’Immacolata e l’Assunta. a) Inizia ponendo all’origine la singolarità della predestinazione della Vergine Maria, sotto il duplice aspetto di Madre di Dio e di generosa compagna di Cristo Redentore. b) Mostra poi la sequenza diacronica dei singolarissimi privilegi, dei quali è stata colmata dall’amore del Padre, per cui la sua persona è davvero mirabile in tutti i momenti della vita: – mirabile nel suo apparire, a motivo dell’Immacolata Concezione; – mirabile nel decorso della vita (senz’alcun peccato, piena di grazia, madre e semprevergine); – mirabile nel suo transito (incorrotta nella morte, assunta in anima e corpo al cielo). c) Ribadisce il fine cristocentrico dei privilegi, che profluendo da Cristo, ridondano a sua gloria: poiché la gloria della Madre glorifica la bontà e la potenza del Figlio. d) Mostra la necessità dell’Immacolata Concezione, a motivo della singolare affinità della Madre col Figlio, autore di ogni santità; acatholici et novatores non pauci hac etiam de causa nostram reprehendunt atque improbant erga Deiparam Virginem pietatem, quasi nos aliquid ex cultu uni Deo ac Iesu Christo debito subducamus; cum contra, quidquid honoris venerationisque caelesti Matri nostrae tribuimus, id procul dubio in Divini eius Filii decus redundet, non modo quod ex ipso omnes gratiae omniaque dona, vel excelsa, ut e primo fonte oriuntur, sed etiam quod “gloria filiorum patres eorum” (Prov. 17,6)» (AAS 45 (1953) p. 581-582; Enchiridion delle Encicliche, vol. 6, Edizioni Dehoniane, Bologna 1995, p. 832). 19 ASV, Conc. Vat. II, Busta 740, cartella 122; DINKO ARA I , La dottrina mario logica negli scritti di Carlo Bali , cit., p. 272-273.
Slide 58: 58 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO e) Quasi di passaggio, parlando del corpo incorrotto di Maria nel transito, afferma l’integrità verginale della Madre proprio nel momento del parto (“voluit corporalem integritatem Matris in ipsomet partu incorruptam atque violationis immunem manere”): viene così affermata ex professo la verginità fisica di Maria nel parto, che in quel momento storico era stata messa in dubbio da alcuni scienziati tedeschi. L’inciso “in ipsomet partu” costituirà un cavallo di battaglia per Bali nelle successive redazioni. f) Afferma la morte corporale di Maria, ma ne ribadisce l’incorruzione fisica, che precede l’assunzione al cielo. Questi ultimi due “privilegi”, dunque – verginità nel parto, incorruzione nel sepolcro – erano propugnati con forza da Bali , che considerava quasi-eretica la posizione opposta, quella, ad esempio, dei cosiddetti “immortalisti”, i quali ritenevano che la Vergine non fosse morta, ma fosse passata direttamente dalla terra al cielo. Tanto sulla verginità fisica della B.V. Maria nel parto, quanto sulla sua reale morte corporale, anche se il corpo rimase incorrotto nel sepolcro, il p. Bali ritornerà puntualmente nei Praenotanda delle prossime redazioni. 1.5. Parte cultuale: i fondamenti e le forme di culto verso la B.V. Maria Il paragrafo quarto della redazione-Bali è dedicato al culto: De cultu erga beatissimam Virginem Mariam.20 Pur formando una sola unità, il paragrafo è manifestamente suddiviso in due parti: principi e prassi. 1.5.1. I fondamenti e le forme di culto I principi del culto mariano sono necessariamente consequenziali ai fondamenti dottrinali: lex orandi statuit legem credendi, e l’inverso. Non si tratta però di un culto qualunque, come quello tributato ai Santi, ma di un culto singolare, dipendente appunto dalla singolarità della Vergine nei suoi privilegi e nelle sue funzioni: è infatti Madre di Dio; è la tutta santa; è la piena di grazia; è la benedetta fra le donne; ha svolto per noi eccelse funzioni. 20 ASV, Conc. Vat. II, Busta 740, cartella 122; DINKO ARA logica negli scritti di Carlo Bali , cit., p. 273-275. I , La dottrina mario -
Slide 59: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 59 La Chiesa in tutti i popoli e in tutti i riti lo ha sempre riconosciuto e manifestato, in un crescendo progressivo, con vari atti di culto, quali: la predicazione, la venerazione, l’amore, l’invocazione, l’imitazione. Certo, la natura del culto rivolto a Maria (sia pure culto di “iperdulia”) differisce essenzialmente dalla natura del culto divino, o di “latria”, che è propria di Dio, e di Cristo in quanto è Dio. E la finalità del culto è cristocentrica e trinitaria: il culto reso a Maria non termina a lei, ma per sua natura è orientato al culto del Figlio, e lo favorisce. Quindi, le diverse forme di culto e le pratiche di devozione verso di lei, che la Chiesa ha permesso entro i limiti di una sana dottrina ortodossa, e secondo i tempi e l’indole dei popoli, tendono intrinsecamente a questo: che l’unico Mediatore, Gesù Cristo, sia doverosamente conosciuto e amato e siano osservati i suoi comandamenti. Il p. Bali , in questo contesto, non considerava il culto liturgico della Chiesa cattolica, così sobrio ed essenziale; ma le tante pratiche e manifestazioni di pietà mariana, non sempre inappuntabili dal punto di vista ortodosso, che i protestanti sogliono rimproverare ai cattolici, quasi fossero forme di “mariolatria”. Bali si richiama solo ai pii esercizi in onore di Maria “permessi” (non scrive ancora “approvati”) dalla Chiesa cattolica, cioè dal suo magistero, il quale però non ha mai cessato di “inculcare” ai fedeli la finalità autentica della pietà mariana: Cristo conosciuto, Cristo amato, Cristo testimoniato con la vita: “num quam tamen inculcare cessavit veram devotionem illam esse quae efficit ut unicus noster Mediator, Iesus Christus, rite noscatur, ametur eiusque mandata serventur”. 1.5.2. Due “monita” Riaffermato il principio che questa è la dottrina sana, tradizionale e cattolica circa il culto mariano, che il Concilio avrebbe con forza richiamato, Bali scende nel campo pratico. Ha davanti a sé teologi e soprattutto predicatori che esagerano nell’esaltare la Madre del Signore, o che – all’opposto – poco o nulla ne parlano; e conosce la pietà popolare dei fedeli, così incline alle manifestazioni straordinarie del soprannaturale, o al folklore, e spesso dimentica della genuina e salutare devozione. a) Il primo monito è dunque per i teologi e i predicatori: un monito ben articolato, parlando a persone che sanno ciò che dicono o ascol-
Slide 60: 60 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO tano. Il “monitum” traccia innanzitutto una via media, una via maestra, prevalentemente in forma negativa: non massimalismi, non minimalismi: non esagerazioni, non grettezze, da parte di nessuno, né scrivendo né predicando: “ab omni falsa veritatis superlatione, quemad modum et a nimia mentis angustia in singulari Dei parentis dignitate consideranda, caveant”. Infatti, la singolare dignità della Madre di Dio si impone da sola, nella sua limpida verità: non ha bisogno di essere né esaltata né occultata. I predicatori si accontentino dunque delle cose vere e solide, ripudiando invenzioni e fantasie, che sono contrarie tanto al primato di Cristo, quanto alla dignità della Madre di Dio, alla quale nessun membro del corpo mistico può essere paragonato: “quae cuilibet membro Corporis Christi mystici assimilari nequit”. Quest’esortazione il p. Bali l’ha compendiata dall’enciclica Ad caeli Reginam di Pio XII, della quale cito una pericope: «In his tamen aliisve quaestionibus ad Beatam Virginem spectantibus, c u rent theologi ac divini verbi praecones ut quasdam e recto itinere aberrationes devitent, ne in duplicis generis errores inducantur; caveant nempe et sententias fundamento carentes ac veritatem quadam verborum superlatione excedentes; et nimiam mentis angustiam in singulari illa, omnino excelsa, immo fere divina Deiparae dignitate consideranda...».21 Restino dunque entro i termini del magistero della Chiesa, della Sacra Scrittura, della Tradizione, della retta ragione e della più vera teologia. Era questo il metodo teologico in uso nelle scuole cattoliche, che p. Bali qui compendia. b) Il secondo monito riguarda tutti i fedeli, per richiamarli da un facile sentimentalismo o da una malsana corrività verso le tante apparizioni, ad una autentica vita interiore, che conduca all’imitazione delle virtù della Vergine, specialmente la fede, la speranza e la carità. Ovviamente, quanto il p. Bali ha proposto circa il culto nella parte pratica l’ha fatto in vista delle contestazioni e delle accuse dei protestanti, che egli ritiene infondate e aberranti, in quanto la mariologia e la pietà mariana nulla detraggono al culto divino né impediscono, anzi favoriscono l’unità dei cristiani. PIUS XII, Litterae Encyclicae Ad caeli Reginam (11 oct. 1954), in AAS 46 (1954) p. 637; Enchiridion delle Encicliche, vol. 6, Edizioni Dehoniane, Bologna 1995, p. 984. 21
Slide 61: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 61 1.6. Conclusione: Maria e l’ecumenismo Il p. Bali prepone al quinto e ultimo paragrafo della sua redazione un titolo emblematico e di spacco: Maria sanctissima Fautrix et Mater unitatis christianae. È come il riassunto del votum che l’Ateneo “Antonianum” aveva inviato alla Segreteria Antepreparatoria del Concilio, del quale precedentemente ho indicato intitolazione e sottotitoli.22 Il p. Bali , ancorandosi alla dottrina dei Sommi Pontefici, riafferma: – Maria è per sua natura vincolo di unità tra i cristiani e potente mediatrice per unire gli uomini a Cristo. – La Chiesa confida nel suo valido patrocinio di “Mater Ecclesiae” per ottenere il dono dell’unità. – Il Concilio dunque invita tutti i cristiani – cattolici e dissidenti – ad innalzare concordi preghiere e suppliche a questa “Fautrice dell’unità cristiana” (“unitatis fautricem et custodem eximiam” la chiama Leone XIII),23 perché tutti ritornino all’unità della Chiesa, e si faccia finalmente un solo popolo di fratelli, che obbediscano di cuore al Vicario di Cristo in terra. Così termina la prima redazione del De Beata, che non ha proposto nuovi dogmi, ma ha voluto riproporre la dottrina ufficiale della Chiesa cattolica, espressa principalmente dal magistero pontificio. 2. LA SECONDA REDAZIONE Il 2 giugno 1961 (annota p. Tromp nel suo Diario)24, al mattino il Segretario si dedicò allo studio del capitolo composto da p. Bali sulla Vedi precedente nota 3. LEO XIII, Epistola encyclica Fidentem piumque (20 sept. 1896), in Acta Leo nis XIII, vol. 16, p. 287; Enchiridion delle Encicliche, vol. 3, Edizioni Dehoniane, Bologna 1997, p. 1010. 24 TROMP, Diarium..., I, fol. 70: «Die 2 Iunii 1961: fer. V. Mane in officio studio subieci caput Constitutionis De Ecclesia, quod R.P. Bali confecit de B.M.V. et Corp. Myst. – Vespere sessio Subcommissionis De Ecclesia. Tractatur sectio de B.M.V. Relator P. Bali fecit longam relationem de iis quae de B.M.V. habentur in votis Episcoporum». 22 23
Slide 62: 62 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO B.M.V. e il Corpo Mistico. Il pomeriggio si tenne la sessione della Sottocommissione De Ecclesia, sulla sezione relativa alla Vergine Maria. Scrive: «Relator P. Bali fecit longam relationem de iis quae de B.M.V. habentur in votis Episcoporum». Di fatto, il p. Bali – come ho già detto – aveva raccolto un lungo dossier dei consilia et vota dei Vescovi, articolandolo sui punti nodali da essi proposti, e del dossier aveva dato ampia relazione alla Sottocommissione De Ecclesia.25 La Sottocommissione prese dunque in esame la redazione di Bali . Possediamo la minuta di questa riunione. Porta il numero di protocollo: 5/61: 54 – S/C De Ecclesia - 2 Giugno 1961.26 Il p. Bali inizia la sua presentazione del testo con una lunga relazione su tutte le petizioni dei Vescovi – “longa et pulchra re l a t i o”, annota il Segretario – e spiegando il metodo seguito per far contenti tutti: «contentos facere et illos qui volunt ut fiat sermo magnus de B.M.V. et illos qui opponunt definitiones novas». Si discute allora sul testo in generale. Tutti concordano che l’esposizione, nell’insieme, piace. Alcuni vorrebbero che fosse più ristretta. Ma il p. Tromp osserva: «Non debemus facere tractatum, sed constitutionem. Unde attendendum est ad errores; error autem principalis hodie est illorum qui B.M.V. volunt ponere in loco marginali, ac si Ecclesia intellegi possit sine ea. Hoc tam bene fit in Const., sed adhuc magis faciendum». Si passa quindi ai singoli numeri o paragrafi. Nel primo paragrafo, Mons. Lattanzi suggerisce di omettere la parte biblica iniziale e cominciare il testo dalla riga 15: «Cum itaque sapientissimus Deus». Dopo una breve discussione, viene accettata la proposta. Il paragrafo secondo, che è essenziale, precisamente perché sviluppa il “munus” di Maria nell’opera della salvezza, suscita qualche PAMI, Archivio Bali , anno 1961. Il dossier porta il titolo: Circa vota ac consilia de B. Virgine Maria ab Episcopis Praelatisque pro Concilio Vaticano II data. Si articola in cinque punti, come ho indicato alla nota 27 del primo capitolo. 26 ASV, Conc. Vat. II, Busta 740, cartella 122, interno 54. 25
Slide 63: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 63 perplessità nel modo di presentare la mediazione celeste di Maria, trattandosi di cosa molto delicata: il problema verrebbe ovviato, suggerisce il p. Tromp, se si adottasse la terminologia usata nell’enciclica Mystici corporis di Pio XII. Qui finisce la riunione del 2 giugno 1961. Il tema viene ripreso nella seguente riunione dell’8 giugno, della quale laconicamente appunta il p. Tromp nel Diario: «Die 8 Iunii 1961: fer. V. Vespere hora 5.00-6.45 sessio Subcommissionis De Ecclesia: finitur sectio de B.M.V.».27 Anche di questa riunione possediamo la minuta del Segretario.28 Si continua la revisione del testo, a partire dal paragrafo terzo, dedicato ai singolari privilegi della B.V. Maria. Si accende una disputa sulla morte o non morte della Vergine; e su questo punto si fa la votazione: tutti concordano sulla morte, eccetto Mons. Lattanzi. Sulla prima parte del quarto paragrafo, dedicato al culto, sostanzialmente tutti concordano; sulla seconda, cioè sui due moniti e il corollario che ne consegue, si suggerisce di abbreviare, anzi di togliere – osserva p. Tromp – il brano esortativo ai teologi, adatto più per un invito pastorale che per una proposta del Concilio. Sul quinto paragrafo, dedicato al rapporto tra Maria e il movimento ecumenico, c’è concordanza discorde tra i membri della Sottocommissione. Viene proposto qualche leggero emendamento; ma sostanzialmente il testo rimane. Così dunque la prima redazione fu accolta dalla Sottocommissione De Ecclesia tanto nella sua articolazione quanto nella sua esposizione: ciò significa che il testo mariologico iniziò il suo iter su un tracciato da tutti condiviso. Vennero solo suggerite correzioni, abbreviazioni, varianti. Nel mese di giugno, pertanto, il p. Bali rielaborò il testo in base alle osservazioni della Sottocommissione, e compose la seconda redazione, che egli data in modo generico: mense iunio 1961;29 ma il ciclo- TROMP, Diarium..., I, fol. 72. ASV, Conc. Vat. II, Busta 740, cartella 122, interno 55. 29 ASV, Conc. Vat. II, Busta 741, cartella 137, interno 64. Il dattiloscritto originale di p. Bali è di quattro pagine formato quadrotta. Porta il numero di protocollo: 5/61: 64. 28 27
Slide 64: 64 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO stilato, numerato secondo le pagine e le righe di ogni pagina come la prima redazione, porta la data del 4-7-61, e il numero di protocollo: S.C. 5/61: 67 – S/C De Ecclesia.30 Si intitola: Cap. DE MARIA MATRE IESU ET MATRE ECCLESIAE (2ª red.) Incipit: Immensae bonitatis Creator. Questa seconda redazione corregge la prima, introducendo le modifiche suggerite dai membri della Sottocommissione. Indico le varianti principali: – varia l’incipit: Immensae bonitatis Creator (che resterà per tutte le successive redazioni); – sono modificati i titoli del primo e del quinto paragrafo. Il primo omette l’accenno alle sacre Scritture [iuxta Sacras Litteras] e si limita al solo piano di Dio: iuxta Dei beneplacitum; l’ultimo riduce l’accento su Maria nell’ecumenismo: Maria sanctissima Fautrix unitatis chri stianae, omettendo il titolo di Mater unitatis; – viene espunto il primo comma (o capoverso) del primo paragrafo, cioè la menzione biblica degli eventi di Cristo ai quali partecipò attivamente la Madre, conservando di esso solo qualche cenno ma collocato altrove; – nel secondo paragrafo si precisa più attentamente la dipendenza della mediazione di Maria dall’unica mediazione di Cristo e nel quarto paragrafo la finalità cristocentrica del culto a lei tributato; – nel quarto paragrafo sul culto a Maria, il p. Bali , mentre toglie l’esortazione rivolta ai teologi di attenersi al Magistero e alle fonti, aggiunge un comma per mostrare come per mezzo di Maria si vada più facilmente a Gesù. La seconda redazione fu discussa ad Ariccia, nella Casa del Divin Maestro, nelle sessioni della Sottocommissione De Ecclesia che ivi si tennero dal 6 al 14 luglio 1961. 30 Ibidem, interno 67.
Slide 65: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 65 3. LA TERZA REDAZIONE La terza redazione fu composta ad Ariccia, presenti tutti i membri della Sottocommissione De Ecclesia. Fu innanzitutto presa in esame la seconda redazione: il mattino (ore 9.30-11) e il pomeriggio (dalle ore 17 in poi) del 6 luglio 1961.31 Anche di questa sessione conserviamo la relazione manoscritta, firmata da p. Leo Laberge O.M.I.32 Non furono molte le critiche e le osservazioni: poche quelle di contenuto, molte di più quelle di stile. Emersero però due emendamenti importanti: nel paragrafo secondo, là dove si tratta della mediazione celeste della Vergine, la Sottocommissione chiede una ulteriore precisazione sui titoli dati dalla Chiesa a Maria, e sul loro fondamento biblico e teologico; nel paragrafo quarto, relativo al culto, si chiede che venga tolta l’aggiunta introdotta da Bali nella seconda redazione, sulla devozione a Maria quale via più facile per andare a Cristo. Il p. Bali , dunque, tenendo conto delle osservazioni della Sottocommissione, compone in quei giorni ad Ariccia la sua terza redazione, che nel suo dattiloscritto di 4 pagine formato quadrotta, con righe numerate per ogni pagina, porta la data: Ariccia, die 12ª m. Iulii 1961, e la firma dattiloscritta: Fr. Carolus Bali O.F. M. L’elaborato ha il protocollo: C.T 5/61: 80 – S/C De Ecclesia. Invece il ciclostilato, con identico numero di protocollo, porta la data del 13 luglio 1961.33 Di fatto, il testo fu discusso dalla Sottocommissione il giorno 14 luglio, venerdì, nella tarda serata. Scrive il p. Tromp nel suo Diario: «Vespere 8.45-9.15: sessio Subcommissionis De Ecclesia (definitur redactio de B.M.V.)».34 TROMP, Diarium..., II, fol. 1 [77]: (Ariccia, in “domo divini Magistri”). Die 6 Iulii 1961: feria V. Mane 9.30-11. Sessio S.C. De Ecclesia: agitur de B.M.V.. – p.m. (= post meridiem) [hora] 5: sessio S.C. de Eccl. Continuatur et finitur caput de B.M.V., relatore P. Bali ». 32 ASV, Conc. Vat. II, Busta 741, cartella 137, interno 67. 33 ASV, Conc. Vat. II, Busta 741, cartella 147: il dattiloscritto di p. Bali ; Busta 742, cartella 148, interno 86: seconda copia in carta carbone del dattiloscritto di Bali ; prima copia originaria dattiloscritta della Nota introductoria (p. 1-2) e delle Notae (p. 3-29) allegate alla terza redazione, col numero di protocollo: C.T. 5/61: 80. È un fascicolo che cuce insieme i vari elaborati De Ecclesia. 34 TROMP, Diarium..., II, fol. 3 [79]. 31
Slide 66: 66 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO La Relatio Secretarii de Consessu Plenario tertio Commissionis Theologicae Romae habito, diebus 18-30 Septembris a.D. 1961, relazione datata al 10 novembre 1961, ripercorrendo i lavori precedenti delle Sottocommissioni e dei testi inviati ai singoli membri della Commissione Teologica preparatoria, ricorda i «capita varia Constitutionis De Ecclesia», redatti dalla rispettiva Sottocommissione De Ecclesia ad Ariccia, nei giorni 6-15 luglio 1961. Afferma: «Insuper redacta fuerunt capita “De Laicis” et “de Maria Matre Dei et Matre Ecclesiae”»; e aggiunge: «Statutum fuit, ut capita quinque iam definitive redacta, in Consessu Plenario iudicio membrorum proponerentur. Textus ille partialis, saepius revisus, die 25 Iulii promptus erat, ut in ipso Secretariatu dactylographice componeretur et in aedibus S. Officii multiplicaretur. Constat documentum 42 foliis magnis compacte excussis».35 Cinque dunque erano i capitoli che componevano il testo provvisorio De Ecclesia inviato in luglio 1961 a tutti i membri della Commissione Teologica, con ordine numerico progressivo di pagine e di paragrafi, con numerazione di righe nella pagina, con testo accompagnato dalle rispettive note: Cap. 1 : De membris Ecclesiae; Cap. 2 : De Epi scopatu; Cap. 3 : De Episcopis residentialibus; Cap. 4 : De laicis; CAP. 5: DE MARIA MATRE IESU ET MATRE ECCLESIAE Incipit: Immensae bonitatis Creator. Il ciclostilato del testo mariano (capitolo 5 del De Ecclesia) porta il titolo: COMMISSIO THEOLOGICA CONCILIO OECUMENICO VATICANO II APPARANDO, Constitutionis De Ecclesia capita varia. Caput V: De Maria Matre Iesu et Matre Ecclesiae. Il capitolo, ultimo dei cinque, copre le pagine 23-26 (testo, che inizia col numero 17) e 26-41 (Nota Introductoria e Notae).36 35 COMMISSIO THEOLOGICA – Prot. 4/61.19. Relatio Secretarii de Consessu Ple nario tertio Commissionis Theologicae Romae habito, diebus 18-30 Septembris a.D. 1961, fol. 1: ASV, Conc. Vat. II, Busta 743, cartella 163. È un ciclostilato di 23 fogli fitti, al termine dei quali il p. Tromp scrive: «Finem feci Romae die 29 Octobris in festo Christi Regis». 36 Si conserva copia in ASV, Conc. Vat. II, Busta 742, cartella 148, interno 86,
Slide 67: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 67 Il rilievo più importante è circa l’introduzione o Nota introducto ria e circa le Notae, le quali nelle due precedenti redazioni – anche se indicate fra parentesi o in esponente nel testo –, di fatto non erano state ancora presentate alla Sottocommissione. La Nota introductoria – cosa molto significativa, perché indica come si è proceduto nell’elaborare il De Beata – afferma che il testo ha come fonte primaria il Magistero vivo della Chiesa, espresso specialmente nei documenti pontifici degli ultimi cent’anni; rigetta esplicitamente alcuni errori che si spargono su Maria; è attento ad esporre tutta la dottrina cattolica sulla B. Vergine – come aveva ingiunto il S. Ufficio in una sua Istruzione del 1949 sul movimento ecumenico37 – ma esclude termini ed espressioni che non sarebbero accettati dai “dissidenti”, e avrebbero quindi ostacolato la comprensione di Maria che il De Beata proponeva come fautrice dell’unità cristiana. L’atteggiamento ostile o diffidente dei protestanti è costantemente presente al p. Bali e a quasi tutti i membri della Sottocommissione De Ecclesia. Le Notae sono molte e molto lunghe: servivano solo per documentare o far comprendere lo schema provvisorio; sarebbero poi state di molto ridotte nella stesura finale conciliare. Citano vari brani del Magistero ecclesiastico conciliare e pontificio, fino a papa Giovanni XXIII, i testi più significativi della Tradizione dei Padri, i Dottori della Chiesa e anche provati autori cattolici recenti. Sono quasi identiche per numero e per contenuto a quelle finali. Il testo, corretto ed emendato dalla Sottocommissione De Ecclesia, fu spedito – come ho detto – alla fine di luglio 1961 dal Segretario p. col numero di protocollo: 5/61: 86. È la prima volta che il capitolo mariologico trova posto nell’insieme del De Ecclesia, con nota introduttiva e una ricchezza di note (sono in tutto 46). 37 SUPREMA SACRA CONGREGATIO S. OFFICII, Instructio ad locorum Ordinarios: «De motione oecumenica», in AAS 42 (1950) p. 142-147. La Instructio, indicando in qual modo e con quale metodo si debba procedere nel trattare le questioni con i “dissidenti” che desiderano conoscere la fede cattolica, ricorda ai Vescovi: «Tota igitur et integra doctrina catholica est proponenda atque exponenda: minime est silentio praetereundum vel ambiguis verbis obtegendum, quod veritas catholica complectitur de vera iustificationis natura et via, de Ecclesiae constitutione, de primatu iurisdictionis Romani Pontificis, deque unica vera unione per reditum dissidentium ad unam veram Christi Ecclesiam» (p. 144). La Instructio del S. Ufficio è esplicitamente ricordata e citata nella Nota introductoria.
Slide 68: 68 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO Tromp a tutti i membri e consultori della Commissione Teologica in vista della Riunione Plenaria di settembre. Esso costituisce la piattaforma redazionale del De Beata. 4. LA QUARTA REDAZIONE Molte Animadversiones, dattiloscritte o manoscritte, pervennero nel frattempo alla Segreteria della Commissione Teologica, da parte dei membri e dei consultori, sul testo complessivo De Ecclesia; non poche anche sul caput 5: De Maria Matre Iesu et Matre Ecclesiae.38 Le Animadversiones furono raccolte in un fascicolo ciclostilato, indicando anche il nome del proponente e le osservazioni proposte. Sulla B.V.M. 16 pagine di osservazioni, generali e particolari, più una del p. García.39 Non credo necessario ripercorrere tutto il dossier, perché in settembre si trattò anche di Maria nella riunione plenaria. La relazione del Segretario p. Tromp del 10 novembre 1961 sulla terza Riunione Plenaria della Commissione Teologica, che si svolse a Roma nel Palazzo della Cancelleria nei giorni 18-30 settembre 1961, ricorda al fol. 6 che la Sottocommissione De Ecclesia tenne delle sessioni straordinarie nei giorni 19 e 20 settembre all’Angelicum, nei giorni 21 e 22 settembre all’Antonianum, e un’altra sessione il 23 settembre all’Angelicum. E al fol. 12 della medesima relazione, presentando i lavori svolti il giorno 21 settembre 1961, il p. Tromp precisa che il pomeriggio la Sottocommissione tenne all’Ateneo “Antonianum” una riunione sulla B.V. Maria e il suo posto nel De Ecclesia: 38 ASV, Conc. Vat. II, Busta 742, cartella 149: Observationes ad textum cyclostila tum Aug. 1961 (contiene 13 risposte dei membri e consultori); cartella 150: Observa tiones ad textum cyclostilatum Aug. 1961 - II (Animadversiones di altri 7 membri e consultori); cartella 151: Observationes ad textum cyclostilatum Aug. 1961 - III: Synthesis variae Observationum. Quest’ultima cartella contiene un ciclostilato con numerazione progressiva che propone la sintesi di tutte le osservazioni pervenute. Le Animadversio nes sul caput 5: De Maria Matre Iesu et Matre Ecclesiae vanno da p. 15 a p. 31. 39 ASV, Conc. Vat. II, Busta 742, cartella 151. Il dossier porta il numero di protocollo: C.T. 5/61: 89 – S/C De Ecclesia – Animadv. - Aggiunto al fascicolo riassuntivo di 31 pagine, altri due fogli ciclostilati di p. García Garcés: il secondo interamente sulla B.V.M.
Slide 69: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 69 «Subcommissio verum De Ecclesia consessum habuit in Athenaeo Antoniano, ubi actum est de B. Maria Virgine et eius positione in Ecclesia». L’indomani 22 settembre 1961 ripete ancora, al foglio 13, riassumendo i lavori del giorno: «Subcommissio verum De Ecclesia modo extraordinario iterum convenit in “Antonianum”, ubi continuata sunt colloquia circa caput de B. Maria Virgine».40 Anche il p. Carlo Bali fa menzione di questi incontri all’Anto nianum nel suo articolo.41 Dopo la chiusura della terza Riunione Plenaria della Commissione Teologica, i lavori della Sottocommissione De Ecclesia continuarono a pieno ritmo. E si trattò anche del capitolo relativo alla B.V. Maria. Il Segretario p. Tromp annota nel suo Diario: «10 novembris. Hora (?). In officio Secretarii sessio Subcommissionis De Ecclesia, in qua actum est de B.M. Virgine. Practice caput mansit sicut erat».42 Nei giorni 16-23 novembre 1961 la Sottocommissione De Ecclesia si riunì alla Domus Mariae, vicino a Roma, sulla via Aurelia. Durante questa riunione della Sottocommissione vide la luce la quarta redazione, che nel manoscritto di p. Bali porta la data del 19 novembre 1961, nel ciclostilato con protocollo la data del 20 nov. 1961. Il protocollo è: C.T. 19/61: 20 – S/C De Ecclesia.43 Il testo porta un titolo nuovo: 40 COMMISSIO THEOLOGICA. Prot. 4/61.19. Relatio Secretarii de Consessu Plena rio tertio Commissionis Theologicae Romae habito, diebus 18-30 Septembris a.D. 1961: ASV, Conc. Vat. II, Busta 743, cartella 163. 41 C. BALI , La doctrine sur la bienheureuse Vierge Marie Mère de l’Eglise, et la Constitution Lumen Gentium du Concile Vatican II, in Divinitas 9 (1965) p. 466. 42 TROMP, Diarium..., II, fol. 37 [113]. 43 ASV, Conc. Vat. II, Busta 746, cartella 191: la cartella porta l’intitolazione e la data: Domus Mariae 16-23 Nov. 61 / S/C De Ecclesia - F. De Maria Matre Corporis Mystici. In essa si conserva l’originale dattiloscritto di p. Bali , di quattro pagine con correzioni autografe: una pagina allungata con un brano incollato. Sulla prima pagina a destra è scritto a mano: 4a red. L’esposizione inizia col n. 17 e termina col n. 21. – I fogli dattiloscritti di Bali sono puntati insieme col ciclostilato della Segreteria, che
Slide 70: 70 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO Cap. 5: DE MARIA, MATRE CORPORIS CHRISTI MYSTICI Incipit: Immensae bonitatis Creator. Lo schema presenta alcune peculiarità, che merita rilevare. Innanzitutto, nel testo non sono indicate le note. Nel primo paragrafo introduttivo viene aggiunta una precisazione ecclesiologica importante: Maria è membro sovreminente della Chiesa, ed è Madre della Chiesa, come dimostra S. Agostino. Perciò si tratta di Maria nel De Ecclesia, con un duplice intento: contrastare le opinioni spregiudicate di alcuni, far rifiorire la scienza e la pietà mariana. Nel paragrafo secondo, sulla funzione di Maria nell’economia della salvezza, si ribadisce che il suo consenso all’annunciazione è consenso all’incarnazione redentrice, per cui la Madre diventa compartecipe col Redentore nel compiere l’umana redenzione. Ivi ancora, considerando Maria ai piedi della croce, per la prima volta si introduce un cenno interpretativo dell’affidamento del discepolo alla Madre (Gv 19, 26-27). Parlando poi del fondamento cristologico della mediazione di Maria, si precisa con maggior esattezza che “Maria in Christo est mediatrix”. Nel paragrafo terzo, circa i singolari privilegi concessi da Dio a Maria, si riconferma con un testo liturgico la “corporalem intergritatem Matris in ipsomet partu”. Nel quarto paragrafo, sul culto, vengono tolti i fondamenti dommatici del culto singolare verso la Vergine: la divina maternità, la santità esimia, la partecipazione salvifica alla nostra salvezza, e viene introdotto un esplicito richiamo al Magnificat, e – verso la fine del paragrafo – un ampliamento caro ai protestanti sulla figura biblica di Maria quale “ancilla Domini” umilissima e obbedientissima, che conservava ogni cosa che riguardava il Verbo meditandola nel suo cuore, beata dunque per aver creduto. porta l’identico numero di protocollo: C.T. 19/61: 20 – S/C De Ecclesia, e la data: 20 Nov. 1961. Il titolo è uguale: Cap. 5: De Maria, Matre Corporis Christi Mystici (4a red.) (P. Car. Bali ). Sono cinque fogli ciclostilati, che iniziano col n. 1 (non col n. 17 come Bali ), con righe numerate per ogni foglio. Alla fine del testo, la data e la firma ciclostilata: Romae, d. 19ª nov. 1961. Car. Bali O.F.M. – Nella cartella si conservano tre copie del testo ciclostilato. Su una di esse, figura una correzione a mano del titolo: Cap. 5: De Maria, Matre Capitis et Matre Membrorum Corporis Christi Mystici. Dunque si ventilava già il futuro titolo della quinta redazione.
Slide 71: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 71 Nel quinto ed ultimo paragrafo, sul rapporto tra Maria e il movimento ecumenico, vengono richiamati altri due precisi episodi biblici – l’intercessione della Madre a Cana e la sua presenza nella Chiesa appena nata – per dimostrare che come ieri anche oggi il problema dell’unità dei cristiani appartiene a Maria. Qui anzi viene introdotta una lunga esemplificazione storica della consonanza tra Oriente e Occidente nell’esaltare la Madre di Dio nella luce del mistero di Cristo, non parallelamente o contro di esso, e per indicarla come sicuro vincolo e tutela dell’unità cristiana. Con questi apporti, lo schema-Bali si è arricchito ed equilibrato. 5. LA QUINTA REDAZIONE Il 22 novembre, mercoledì, settimo giorno della riunione della Sottocommissione De Ecclesia alla Domus Mariae, dalle ore 18.00 alle ore 19.30 inizia la discussione sulla B.V. Maria. Il 23 novembre, giovedì, ultimo giorno nella Domus Mariae, al mattino ha luogo l’ultima sessione della Sottocommissione. Scrive il p. Tromp nel suo D i a r i o: «Die 22 novembris: feria IV (dies septima in Domo Mariae). – Hora 18.00-19.30 inchoatur disputatio de B.M.V. Die 23 novembris: feria V (ultima in Domo Mariae). Mane sessio Subcommissionis De Ecclesia. Actum est de ultima parte Capitis de B.M.V. cuius relatio finem habuit hora 12.20».44 Nel presentare il resoconto dei lavori svolti dalle Sottocommissioni, nella sua relazione intitolata Acta Pontificiae Commissionis Theo logicae post clausam Sessionem Plenariam (Sept. 1961) usque ad Sessio nem Plenariam (exclus.) (Mart. 1962): 30 Sept. 1961-1 Mart. 1962, che porta il protocollo: PONTIFICIA COMMISSIO THEOLOGICA PRAEPARATORIA – Prot. 18/61: 7, il p. Tromp ricorda con ammirazione il grande lavoro svolto da tutte le Sottocommissioni, ma principalmente da quella incaricata del De Ecclesia: «Prae aliis commemoranda est operositas Subcommissionis De Ecclesia, ut, non obstantibus difficultatibus quibuscumque, terminaret opus sibi 44 TROMP, Diarium..., II, fol. 42 [118].
Slide 72: 72 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO concreditum ante mensem februarii 1962: omnino enim expediebat ut tota Constitutio mense Martio discussioni subiici posset in Sessione plenaria. Quia sat clare apparebat id obtineri non posse sine conatibus extraordinariis, post quattuor sessiones in officio Secretarii habitas membra Subcommissionis medio mense novembri adierunt “Domum Mariae” prope Urbem, ubi diebus 16-23 eiusdem mensis per 14 sessiones actum est de magisterio et auctoritate, de laicis, De Ecclesia et Statu, de oecumenismo et de B. Maria Virgine. Talis progressus in hac studiorum hebdomada obtentus est, ut post decem sessiones, mensibus decembris et ianuario de novo in officio Secretario habitas, exeunte mense ianuario Subcommissio laboribus suis finem imponere posset, etiam confecto capite primo de indole Ecclesiae…».45 Dunque, dopo i giorni di intenso lavoro alla Domus Mariae (16-23 novembre), la Sottocommissione De Ecclesia nei mesi di dicembre 1961 e di gennaio 1962 tenne altre dieci sessioni nei locali del S. Ufficio, dove finalmente si portarono a compimento tutti i capitoli che componevano lo schema De Ecclesia, incluso il capitolo sulla B.M. Vergine. Raccogliendo tutte le osservazioni e i suggerimenti della Sottocommissione, il p. Bali preparò la quinta redazione del De Beata, che porta il numero di protocollo C.T. 19/61: 50 – S/C De Ecclesia, e la data del 20 gennaio 1962.46 Il titolo è nuovamente cambiato: CAP. 5: DE MARIA, MATRE CAPITIS ET MATRE CORPORIS MYSTICI CHRISTI MEMBRORUM Incipit: Immensae bonitatis Creator. La struttura è in cinque paragrafi, come nelle precedenti redazioni, con varianti di stile e qualche aggiunta nel testo. La più importante tra esse, nel paragrafo secondo, De munere beatissimae Virginis Mariae in oeconomia nostrae salutis, è l’affermazione categorica sulla mediazione celeste di Maria: «ideoque iure dicitur omnium gratiarum mediatrix, intercedens per Christum pro nobis». Altro ampliamento, nel paragrafo sul culto, l’esplicito riferimento all’onore tributato a Maria da non pochi dissidenti, specialmente Orien45 46 ASV, Conc. Vat. II, Busta 749, cartella 218. ASV, Conc. Vat. II, Busta 749, cartella 217; PAMI, Archivio Bali , anno 1962.
Slide 73: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 73 tali, i quali sono trasportati verso di lei quasi da un arcano impulso: e ciò reca grande gioia al Concilio. Quest’inciso compendia la lunga parenesi della quarta redazione sull’argomento. Nuovo invece è il primo numero dei Praenotanda, in cui si fa esplicito riferimento ai numerosi vota et desiderata dei Vescovi, i quali chiedono che nel Concilio Ecumenico si tratti anche della Vergine Maria, perché – alcuni di loro affermano – «il futuro Concilio in modo molto imperfetto esporrebbe la dottrina sulla Chiesa, se non trattasse anche della B. Vergine Maria». Per la prima volta si fa esplicita menzione della documentazione edita negli Acta et Documenta. . .47 In vista della quarta Riunione Plenaria della Commissione Teologica, indetta a Roma per i primi giorni di marzo 1962, il Segretario fece dattilografare e duplicare il testo, e in due momenti distinti – dato l’immenso lavoro che richiedevano in quei giorni le trascrizioni dei vari documenti preparati dalle Sottocommissioni – lo spedì a tutti i membri e consultori della Commissione Teologica, residenti a Roma e fuori Roma, per avere per tempo le loro osservazioni. Il testo fu spedito il giorno 24 gennaio; le note il 2 febbraio 1962.48 Entro il mese di febbraio, inviarono osservazioni sulla B.V. Maria 28 membri e consultori.49 Le Animadversiones vennero raccolte in un 47 I Praenotanda affermano: «Et sane, doctrina de Dei hominumque Matre tali via ac ratione hisce ultimis decenniis et a Summis Pontificibus et ab Episcopis et a theologis evoluta, pertractata est, ut iure meritoque tum a catholicis tum ab acatholicis expectetur clarum verbum quid reapse Ecclesia Catholica qua talis, de munere, privilegiis et cultu mariali credit, tenet docetque. Id autem opportune fieri posset sive in peculiari quodam schemate, (quod esset melius et quo in casu schema forsitan ampliari posset), sive etiam in ipsamet Constitutione de Corpore Christi mystico, quod est Ecclesia, cuius Maria et Mater et sublime exemplar est». A fine gennaio dunque si ventilava già l’ipotesi di una Costituzione autonoma sulla B.M.V. Per l’edizione dei documenti giunti alla Commissione Antepreparatoria, si veda la nota 2 della Premessa. 48 TROMP, Diarium..., II, fol. 60-61 [136-137]. Un ragguaglio ancor più dettagliato nella sopra citata relazione del Segretario p. Tromp sui lavori della Commissione Teologica: Acta Pontificiae Commissionis Theologicae post clausam Sessionem Plenariam (Sept. 1961) usque ad Sessionem Plenariam (exclus.) (Mart. 1962): 30 Sept. 1961-1 Mart. 1962, p. 3: ASV, Conc. Vat. II, Busta 749, cartella 218. 49 ASV, Conc. Vat. I I, Busta 749, cartella 217. Si conservano le animadversiones autografe dei seguenti membri e consultori della Commissione Teologica preparatoria: 1. Schauf, 2. Häring, 3. Bertetto, 4. Xibertá, 5. Michel (m a n c a, scritto a matita),
Slide 74: 74 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO fascicolo ciclostilato di 16 pagine: Protocollo C.T. 19/61 : 51/9 – S/C De Ecclesia – Animadv., che porta la data del 24 febbraio 1962. Il titolo è: Animadversiones in Cap. De Maria, Matre Capitis et Matre Corporis Mystici Christi membrorum. Le osservazioni sono state raccolte nei punti seguenti: Animadversiones in totum Caput (pag. 1-3) Animadversio in ipsum titulum (pag. 3) Animadversiones ad singula (pag. 4-14) Animadversiones in Praenotanda (pag. 14-15) Notae (pag. 16).50 Di particolare importanza le Observationes di p. Umberto Betti O.F.M. (Romae, die 6 febr. 1962), il quale propone che il capitolo De Beata o sia riportato allo schema De deposito fidei o sia reso autonomo come Costituzione separata.51 6. LA SESTA REDAZIONE La terza Riunione Plenaria della Commissione Teologica, che si tenne a Roma nella Sala delle Congregazioni del Palazzo Apostolico Vaticano nei giorni 1-10 marzo 1962, fu decisiva per il testo finale sulla 6. Dander, 7. Exc. Dubois, 8. García Garcés, 9. Brinktrine, 10. Betti, 11. Dhanis, 12. Ciappi, 13. Congar, 14. Philipp. a SS. Trin., 15. Jouassard, 16. Salaverri, 17. Laurentin, 18. Unger, 19. Trapé, 20. Exc. Schröffer, 21. Exc. Audet, 22. Kloppenburg, 23. de Lubac, 24. Delhaye, 25. Bride, 26. Wright, 27. Backes, 28. Bali . 50 Ibidem. 51 Ibidem. L’idea già avanzata nei Praenotanda alla quinta redazione circolava dunque almeno nell’ambiente dell’“Antonianum”. Il p. Betti scrive: «Quoad locum huic Capiti destinatum, fateor me non intelligere cur in Schema “De Ecclesia” inseri possit. Cum enim hic agatur de Ecclesiae natura, de membris in genere et in specie, de officiis et iuribus, necnon de relationibus inter Ecclesiam et alias christianas confessiones, caput “De B.M.Virgine” videtur cum ceteris capitibus non congruere, immo inter ipsa veluti aliquid abnorme esse interiectum. Propterea: vel Caput hoc transferendum est in Schema “De deposito fidei pure custodiendo” tamquam eiusdem caput XII, post cap. XI de satisfactione Christi; vel de eodem peculiare et a se stans Schema est faciendum. In utroque casu parvae tunc essent faciendae immutationes, illa nempe verba vel locutiones respicientes, quibus nunc Caput cum Schemate “De Ecclesia” quasi per vim colligatur». Uguale proposta proviene dal p. Bonventura Kloppenburg O.F.M.
Slide 75: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 75 B.V. Maria. Ce ne offre dettagliato resoconto la relazione del Segretario p. Tromp.52 La Riunione fu dedicata nei primi quattro giorni (1-4 marzo) ai lavori delle Sottocommissioni, perché esse rivedessero i propri elaborati. Il venerdì 2 marzo, secondo giorno della Riunione Plenaria, la Sottocommissione De Ecclesia, nel tardo pomeriggio, iniziò la revisione del capitolo sulla B.M. Vergine. Riunione decisiva e decisionale. Su proposta del p. Bali , la Sottocommissione approvò che lo schema De Beata fosse reso autonomo dal De Ecclesia, come Costituzione a sé stante e indipendente. Nel foglio ciclostilato che raccoglie le osservazioni di questa riunione e di quella del giorno seguente, foglio che porta il numero di protocollo: C.T. 19/61: 52/9, e la data purtroppo errata: 3-262, invece che: 3-3-62, e il titolo: Emendationes a Subcommissione pro positae pro Cap. De Beata Maria Vi r g i n e, leggiamo: «N.B. Fiet Constitutio separata, a se et per se. Titulus proponitur: Sche ma Constitutionis: De Maria Matre Dei et Matre hominum».53 Relatio Secretarii Commissionis Theologicae de Consessu Plenario habito die bus 1-10 Martii 1962, p. 1-16: ASV, Conc. Vat. II, Busta 749, cartella 221. 53 Il foglio ciclostilato delle Emendationes, datato 3-2-62, mi aveva spostato l’ordine dell’indagine storica. Se infatti un mese prima della Riunione Plenaria di marzo la Sottocommissione De Ecclesia avesse deciso di cambiare il capitolo sulla B.V.M. in costituzione autonoma, di poco o nessun valore sarebbero state le osservazioni degli altri membri della Commissione Teologica. Sono dunque risalito all’origine del foglio. In ASV, Busta 749, cartella 217 si conservano diversi fascicoli: un fascicolo, con le minute delle Emendationes proposte dai 28 membri e consultori al testo inviato dal Segretario, dal titolo: Synthes. Emend. Febr. Mart. - Emendationes acceptae a S.C.; un altro fascicolo, con tanti documenti cuciti insieme, tra i quali: a) il testo della quinta redazione, con annotazioni e correzioni a mano: una di esse depenna il titolo precedente, e vi sovrappone il titolo nuovo: «De Maria, Matre Dei et Matre hominum»; b) tre fogli ciclostilati di p. Bali , protocollo: C.T. 19.61: 52/9, datati: 9-3-62, dal titolo: «Additiones propositae pro Constitu tione De Beata Maria Virgine»; c) La minuta di p. Bali , che sintetizza le osservazioni della Sottocommissione, e inizia: «Correctiones = Constitutio separata, a se et per se», aggiungendo: «Titulus: De Maria Matre Dei et Matre hominum»; d) una pagina dattiloscritta, dal titolo: «Quoad Constitutionem De Matre Dei et de Matre hominum», nella quale indica come spostare i numeri dei paragrafi, e alcuni periodi; e) copia dattiloscritta di tre pagine, nella quale il p. Bali propone il nuovo paragrafo 3: «De titu lis quibus consociatio Beatae Virginis Mariae cum Christo in oeconomia nostrae salutis exprimi solet»; f) il foglio ciclostilato delle «Emendationes a Subcommissione proposi tae pro cap. De Beata Maria Virgine»; g) altra copia dei tre fogli ciclostilati delle «Addi tiones...», datati al 9-3-62. 52
Slide 76: 76 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO E il Segretario p. Tromp riferisce: «Relator capitis, R.mus P. Bali , proposuit ut separaretur caput illud a Constitutione De Ecclesia, et ut propria Constitutio consideraretur».54 Sabato 3 marzo, dopo un’ora e mezza di discussione, la Sottocommissione De Ecclesia terminò la rilettura del capitolo riguardante la B.M. Vergine.55 Il mattino del 5 marzo, lunedì, dalle ore 9.30 alle 12.30 ha luogo la prima sessione plenaria della Commissione Teologica. Dopo la relazione del Segretario, inizia la discussione sull’ultimo capitolo De Eccle sia, riguardante la B.M. Vergine. Scrive il p. Tromp: «Omnes consentiunt expedire, ut hoc caput tradatur Commissioni Centrali per modum Constitutionis separatae».56 Quindi, dopo una richiesta di precisazione in merito alle fonti della Scrittura e della Tradizione, inizia un’accesa discussione sull’espressione: “mediatrix omnium gratiarum”, e la sua genuina interpretazione: Confrontando il Diario di p. Tromp, la sua Relatio della Riunione Plenaria della Commissione Teologica, e le annotazioni ai margini della quinta redazione de B.M.V., fatte di suo pugno durante la sessione della Sottocommissione, con esatta datazione al 2 marzo 1962, fino a p. 2 riga 19 (scrive a mano sul testo: «hucusque die 2 Mart.»); poi ancora: «Mane, Sabbato, die 3 Mart. 1962 Subcommissio hora 9 in aedibus S. Off. - Peruzzo, Dubois, Griffiths, Gagnebet, Fenton, Philips, Colombo, Bali , Schauf, Lécuyer, Betti, Witte; hor. 9.45: Lattanzi; hora 10.20: Congar; hora 11.00: Backes. Non adest Labourdette», l’esatta corrispondenza delle correzioni proposte con il foglio ciclostilato delle Emendationes, ho dovuto concludere che il ciclostilato porta una data sbagliata: invece che 3 febbraio 1962, si deve leggere 3 marzo 1962. 54 Relatio Secretarii..., cit., p. 3: ibidem. Parimenti nel suo Diario il p. Tromp scrive: «2 martii ’62: feria VI. Subcommissio De Ecclesia: adfuerunt etiam P. Witte et P. Bali . Mane actum est de Magisterio, vespere item de Magisterio et in fine de B.M.V.» (TROMP, Diarium..., II, fol. 66 [142]). 55 Relatio Secretarii..., cit., p. 4: ibidem. Ancora nel Diario, p. Tromp annota: «3 martii: Sabbato. Dies tertius Consessus magni. Mane, hora 9.30-12.15: Subcommissio De Ecclesia. Adfuerunt omnes ut heri, etiam PP. Bali et Witte et Mons. Lattanzi. Hora 11.00 finita est disputatio de B.M.V.» (TROMP, Diarium..., II, fol. 66 [142]). 56 Relatio Secretarii..., cit., p. 5-6: ibidem. Ugualmente nel suo D i a r i o il p. Tromp registra: «Die 5 Martii 1962: feria II. Dies quintus Consessus plenarii. Hora 10 incipit discussio de Const. de B.M. Virgine, relator P. Bali . Omnes consentiunt ut sit Constitutio separata a Constitutione De Ecclesia…»: TROMP, Diarium..., II, fol. 67 [143].
Slide 77: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 77 «... Post verba introductoria Relatoris hora 10.10 incipit revisio singularum paragraphorum. Exc.mus D. Schröffer rogat ut initio quaedam dicantur de fontibus, videlicet doctrinam niti non unice S. Scripturae, sed etiam S. Traditioni. Locuti sunt de hac re R.mus Relator, secretarius, Ill.mus Garofalo et R.mus P. Van den Eynde. Placuit ut initio breviter diceretur de Traditione et de Magisterio. Longior quoque fuit disputatio, an B.M. Virgo certo dici posset Mediatrix omnium gratiarum, solo titulo intercessionis. Quaestio mota a Secretario illustrata fuit ab Ill.mis Philips et Schauf et R.mo Gagnebet. Etiam E.mus Praeses movet dubium: quare quaestionem esse adhuc accuratius inspiciendam. Exorta quoque est disceptatio quo sensu B. Virgo intercedat per Christum. Proposuit Secretarius ut diceretur eius intercessionem esse efficacem “virtute Christi”. Placuit, ut in textu remaneret “per Christum” et in nota diceretur de propositione Secretarii. Hora 11.12-11.22 facta est pausa sicca, non madida, ut fieri solet in sessionibus Commissionis Centralis. Post pausam iterum agitatur quaestio de B. Virgine Mediatrice. Secretarius extollit B.M. Virginem absque ullo dubio esse mediatricem omnium gratiarum ob victimam divinam in Golgotha oblatam Patri pro salute totius generis umani, peccato originali infecti, secundum numerum finalem Encycl. Mystici corporis. Hora 12. ab E.mo dicitur Angelus Domini et hora 12.30 abrumpitur discussio novae Constitutionis de B.M. Virgine in medio numero quarto».57 Nel pomeriggio (ore 16.30-19.00), ha luogo la seconda sessione plenaria, che riprende e subito sospende la discussione sulla B.M. Vergine, per demandare la questione della mediazione a una sottocommissione ristretta di esperti. Riferisce il p. Tromp: «Per horae quadrantem absolvitur revisio Constitutionis de B.M. Virgine. Incipitur ab ultima paragrapho n. 4, et diciditur ut fiat Subcommissio parva competentium ad melius dilucidando dubia nondum soluta de Mediatione…».58 L’indomani 6 marzo nelle sessioni plenarie si dibattono i capitoli De Ecclesia sui rapporti tra Chiesa e stato e sul Magistero. La sera, dopo le ore 18.00, si ritirano in una commissione ristretta insieme col p. Bali : Audet, Schmaus, Brinktrine, Backes e García Garcés.59 57 58 59 Relatio Secretarii..., cit., p. 5-6: ASV, Conc. Vat. II, Busta 749, cartella 221. Relatio Secretarii..., cit., p. 6: ibidem. Relatio Secretarii..., cit., p. 7: ibidem.
Slide 78: 78 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO L’8 marzo, giovedì, ottavo giorno della Riunione Plenaria della Commissione Teologica, non vi sono sessioni plenarie. Alle 11.00, nei locali del S. Ufficio, si riuniscono i membri della Sottocommissione De Ecclesia e i membri della sottocommissione straordinaria sulla mediazione di Maria. «Eadem die mane in aedibus S. Officii hora 11.00 convenit Subcommissio extraordinaria de B.M. Virgine. Adfuerunt, praeside R.mo P. Bali , Ill.mus D. Schmaus, et R.mi PP. Bertetto et García, quibus sese consociavit Ill.mus D. Backes, qui usque ad horam 11 interfuit sessione De Ecclesia. Proposuit Praeses novum caput duarum paginarum de media tione. Hora 12.20 finita erat discussio, sed ultimo momento apparuit Rev. D. Laurentin et nova facta est revisio quae perduravit fere ad horam 13.00».60 Il 9 marzo, venerdì, nono giorno, il mattino, nel S. Ufficio, ebbe luogo la riunione della Sottocommissione De Ecclesia; il pomeriggio invece, all’Ateneo “Antonianum” si tenne la riunione di mariologi e di periti per discutere il nuovo paragrafo sulla mediazione: «Eodem fere tempore circa horam 16.00 convenit in Athenaeo Antoniano Subcommissio extraordinaria notabiliter aucta de Mediatione B.M.V., praeside R.mo P. Bali . Interfuerunt Exc.mi DD. Wright et Frani , Ill.mi Schmaus et Cerfaux, R.mus P. Dhanis, necnon consultores Kloppenburg, Xibertá, García, Bertetto, Bélanger, de Lubac; redactus est novus textus Capitis de Mediatione. Post tres horas et dimidiam finis hora 19.30».61 Da questa riunione ristretta ma qualificata scaturì dunque la sesta re d a z i o n e, dal titolo: Constitutio: DE BEATA MARIA MATRE DEI ET MATRE HOMINUM I n c i p i t: Immensae bonitatis Creator. Relatio Secretarii..., cit., p. 12: ibidem. Nel Diario il p. Tromp annota: «M a n e eiusdem diei 8 martii. – In aedibus S. Officii convenit subcomm. extraordinaria, ut ageret de B.M. Virgine mediatrice. Adfuerunt hora 11 in officio Secretarii duce Rev.mo P. Bali : Schmaus, Backes, Bertetto, García. Proposuit R.P. Bali novum caput (2 pag.) de mediatione. Finis 12,20. Sed hac [hora] venit R.D. Laurentin et de novo facta est relectio quae duravit usque ad 12,..»: TROMP, D i a r i u m..., III, fol. 6 [150]. 61 Relatio Secretarii..., cit., p. 14: ASV, Conc. Vat. II, Busta 749, cartella 221. 60
Slide 79: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 79 La nuova Costituzione De Beata include un nuovo capitolo sulla Mediazione, e i necessari spostamenti dei paragrafi e dei periodi della precedente redazione. Ne dà ragguaglio il p. Bali lo stesso giorno (o notte) con un ciclostilato di 3 pagine (Prot. C.T. 19/61: 52/9) datato 93-62, dal titolo: Additiones propositae pro Constitutione De Beata Maria Virgine, nel quale dichiara: «Quoniam nunc peculiaris Constitutio hac de re habetur, putavi posse aliquo meliori modo responderi ad difficultatem fundamentalem tum acatholicorum tum etiam quorundam catholicorum quoad titulum Mediatrix. Meo iudicio omnia quae dicta sunt de illo in par. 2 Constitutionis (pag. 2, lin. 24-32 et pag. 3, lin 2-10) ibi omittenda essent, et ponenda in peculiarem par. 3. Itaque par. 3 fit 4, par. 4 fit 5, par. 5 fit 6».62 E Bali aggiunge il testo del nuovo paragrafo o capitolo del De Beata, che si intitola: «3. De titulis quibus consociatio B.V. Mariae cum Christo in oeconomia nostrae salutis exprimi solet». Inizia: Quoniam cooperationi Matris Dei.63 Il 10 marzo, decimo ed ultimo giorno della Riunione Plenaria della Commissione Teologica, nella sessione plenaria del mattino fu deciso che se altre cose fossero rimaste insolute, ne giudicasse la rispettiva Sottocommissione con i membri e consultori residenti a Roma, dopo aver interpellato quelli fuori Roma. Norma preziosa, questa, per la stesura della settima redazione: «si post finitum Consessum plenarium quaedam res remanerent indecisae, redirent ad Subcommissionem respectivam, et audita Subcommissione membra et consultores Romae degentes deciderent et membra extra Romam degentes scripto audirentur». Il pomeriggio si tenne la nona ed ultima sessione plenaria, e fu riletto il capitolo sulla mediazione. Il Segretario avanzò delle riserve, proponendo che si precisasse meglio nel testo non solo il rapporto della mediazione di Maria con l’unica mediazione di Cristo, ma anche la diversità tra la mediazione di Maria e quella degli altri Santi: 62 63 ASV, Conc. Vat. II, Busta 749, cartella 218. Ibidem.
Slide 80: 80 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO «Hora 16.15 de novo facta est relectio Capitis de Mediatione B.M. Virgi n i s, relatore R.mo P. Bali . Placuit ad mentem Secretarii, ut ex una parte clare statueretur differentia inter mediationem B.M.V. et Christi; sed ex altera parte etiam differentia inter mediationem Mariae et aliorum Sanctorum».64 Così il testo fu approvato dalla Commissione Teologica, ma iuxta modum, cioè: come era stato proposto dal p. Bali , ma tenendo conto anche delle modifiche suggerite dal Segretario p. Tromp.65 7. LA SETTIMA REDAZIONE Ciò impegnava tanto il p. Tromp quanto il p. Bali a trovare un compromesso sul paragrafo dedicato alla mediazione, per la redazione definitiva della Costituzione, da sottoporre all’esame della Commissione Centrale nel prossimo mese di maggio. Si doveva pure tener conto della richiesta del vescovo J. Schröffer, il quale avrebbe voluto nel testo una più stringente sottolineatura sul valore del Magistero ecclesiastico e sul progresso dei dogmi.66 A quest’ultimo il p. Bali soddisfece, proponendo di inserire alla fine del paragrafo quarto, dedicato ai singolari privilegi della Madre di Dio, un Relatio Secretarii..., cit., p. 16: ASV, Conc. Vat. II, Busta 749, cartella 221. Nota il P. Tromp nel suo Diario: «Vespere eiusdem diei 10 Martii 1962... Hora 16.16 facta est relectio novi Capitis de Mediatione, relatore P. Bali . Secretarius voluit ut ex una parte clare statueretur differentia mediationis Christi et B.M.V., sed ex altera parte etiam differentiae mediationis B.M.V. et aliorum SS. Placuit»: TROMP, Diarium..., III, fol. 7 [151]. Dal canto suo, il p. Bali , in un ciclostilato di 4 pagine dal titolo: Circa additiones et mutationes in Constitutione de B.M.V. – Relatio Rev.mi P. Bali , Protocollo: C.T. 3/62 - S/C De Ecclesia, datato 6-4-62, ricorda il lavoro svolto assieme a 12 mariologi nei giorni 5-9 marzo 1962 per comporre, correggere e ripulire il paragrafo su Maria Mediatrice, «quae fuit – afferma – imprimis a mariologis duodecim approbata et in sessione plenaria die 10 martii unanimi consensu confirmata» (ASV, Conc. Vat. II, Busta 750, cartella 222). 66 In una animadversio alla quinta redazione del De Beata, il Vescovo D. Schröffer chiedeva: «Ea quae in ‘Praenotandis’ sub n. II et III de Magisterio Ecclesiae dicuntur, tanti momenti sunt, ut aliquo modo in textu ipso Schematis ponenda esse videantur, respectu habito tum quorumdam catholicorum tum praesertim fratrum separatorum» (ASV, Conc. Vat. II, Busta 749, cartella 218). 65 64
Slide 81: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 81 nuovo inciso.67 La proposta non fu accettata. Comunque, la richiesta fu tenuta presente, e il 6 aprile 1962 il p. Bali redigeva una nota (C.T. 3/62 :1 – S/C De Ecclesia) Circa primam paragraphum Const. de B.M.V., nella quale proponeva di modificare il primo paragrafo in due punti: «fieri nequit quin Ecclesia, a Spiritu Sancto – qui suam mysticam Spon sam ad profundiorem sensum clarioremque intelligentiam illorum quae in Sacris Litteris obscure ac veluti implicite latebant assequendum infallibi liter ducit (cf. Io. 14,26) eamque ab errore praeservat (cf. Mt. 16,18; 28, 18-20; Io. 14,16; 15,26) – edocta, divini Redemptoris mysteria illustrando, mysterium quoque Dei Matris clariorem in lucem proferat». E più avanti: «Quapropter S. Synodus, postquam de Corpore Christi mystico locuta est, ipsius Magisterii vivi Ecclesiae, unici authentici interpretis depositi revelati, iudicium et consuetudinem secuta, tum locum...».68 67 L’inciso composto e proposto dal p. Bali (Prot. C.T. 19-61: 52/9, del giorno 9-3-62, dal titolo: Additiones propositae pro Constitutione De Beata Maria Virgine [p. Bali ]) è il seguente: «Haec omnia sanctorum Patrum ac Theologorum argumenta considerationesque Sacris Litteris, tamquam ultimo fundamento nituntur, potissimum vero illis quae leguntur in Gen. 3,15, Lc. 1,28, Mt 1,24-25. Maxime autem illud memorandum est, a saeculo II, Mariam Virginem a Sanctis Patribus veluti novam Evam proponi novo Adae, etsi subiectam, arctissime coniunctam in certamine illo adversus inferorum hostem. Demum, integram historiam dogmatis Immaculatae Conceptionis et Assumptionis, consideranti haud fieri potest quin in mentem veniat parabola de grano sinapis, quam Dominus ad illustrandum incrementum, sive externum sive internum Regni Dei adhibuit. Ecquidem patet dari in cognitione privilegiorum marialium progressum, sicut in aliis permultis doctrinae revelatae capitibus. Huiusmodi vero progressus haud fit veluti ex nihilo, et ita ut unusquisque proprio marte incedat, sed exordium sumitur a revelatione in Sacra Scriptura sive in Traditione divino-apostolica contenta, sub ductu Magisterii Ecclesiae, cui Christus Spiritus Sancti illuminationem promisit ut ad perfectiorem perveniatur in dies cognitionem divini depositi illa quae sunt subobscure et implicite revelata enucleando et clarius proponendo: “Paraclitus autem Spiritus sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia, et suggeret vobis omnia, quaecumque dixero vobis” (Io. 14,26)». (ASV, Conc. Vat. II, Busta 749, cartella 218). 68 Il testo ciclostilato di 2 fogli porta il Protocollo: C.T. 3/62: 1 – S/C De Ecclesia – Circa primam paragraphum Const. de B.M.V. : Relatio P. Bali (ASV, Conc. Vat. II, Busta 750, cartella 222).
Slide 82: 82 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO Altre piccole emendationes dovevano essere apportate, secondo i suggerimenti della Commissione Teologica nella sessione plenaria del 5 marzo. Tutto questo comportò una rielaborazione della sesta redazione, con abbreviazioni e nuove aggiunte specialmente sulla mediazione di Maria. Il p. Tromp da parte sua, in data 10 aprile 1962, redigeva un nuovo testo, che – com’era stato approvato nella sessione plenaria ultima del 10 marzo – doveva integrare quello di p. Bali . Egli voleva porre in rilievo la mediazione di Maria in dipendenza dal sacrificio di Cristo, e anche la sua superiorità a confronto con gli altri Santi.69 Lo stesso giorno 10 aprile, come appare dalla data apposta dal p. Bali a fine testo (il ciclostilato invece, Prot. C.T. 3/62: 4 – S/C De Ecclesia, porta la data del 12 aprile) egli rispondeva al p. Tromp avanzando non poche difficoltà e punti interrogativi: De mediatione: circa redactio nem a p. Tromp propositam. Animadversiones. Inizia affermando: «Redactio confirmata in sessione plenaria diei 10 martii, quibusdam, licet videbatur bona quoad rem, apparuit nimis apologetica sub influxu germanico. Unde nova redactio proponitur. Haec autem nova redactio licet sit bona quoad formam, non talis apparet quoad rem. Quapropter en quaedam animadversiones quas bonum esset ut socii Subcommissio- 69 Ecco il testo proposto dal p. Tromp (Prot.: C.T.. 3/62: 3 – S/C De Ecclesia), datato al 10-4-62, dal titolo: De Beata Maria Virgine Mediatrice: Alia Redactio (P. Tromp): «Non immerito autem ab Ecclesia gratiarum Mediatrix nuncupatur. Quod si hic in terra S. Paulus Apostolus sine intermissione in orationibus memor erat fidelium (cf. Rom. 1,10; E p h. 1,15; P h i l. 1,3-4; Col. 1,3 et 9; 1 Th. 1, 2-3; 2 Ti m. 1,1), et instanter rogabat ut ipse eorum precibus apud Deum iuvaretur (cf. Rom. 15,30; 2 Cor. 1,11; E p h. 6,18-19; 1 Th. 5,25; 2 Th. 3,1; H e b. 13,18): quanto magis expedit, ut nosmetipsos commendemus precibus illius, quae magis quam ulla pura creatura, immo modo unice sibi proprio, vicina ac cara est Deo et Cristo, Filio Dei et Filio suo; quaeque intensius quam ulla alia pura creatura amat Deum; et ut mater Salvatoris (cf. L c. 1,31), gladio transfixa anima (cf. L c. 2,35), sub Cruce in Filio suo pro omnibus ( s i c ) salute moriente experta est amorem Dei in amore hominum quodammodo culminari (cf. I o. 19,2527). Materno suo igitur amore continuo apud Deum et Christum pro nobis intercedit et quia eius intercessio totam sua vim et efficaciam haurit ex Sacrificio cruento Filii sui benedicti, haec eius mediatio minime efficit ut unus Mediator Dei et hominum desinat esse homo Christus Iesus (cf. 1 Tim. 2,5), sicut eius bonitas non secum portat, ut solus bonus desinat esse fons bonorum omnium, ipse Deus (cf. M t. 19,17, coll. Rom. 2,4)». (ASV, Conc. Vat. II, Busta 750, cartella 222).
Slide 83: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 83 nis prae manibus habeant, ne inutiliter discussio adhuc protrahatur et pretiosum tempus incassum teratur». Rileva poi che nei suoi contenuti la nuova redazione non può appagare: essa non può soddisfare né i cattolici né i protestanti. Propone quindi un compromesso fra il suo testo e quello di p. Tromp.70 È su questa linea del compromesso che nella riunione della Sottocommissione De Ecclesia al S. Ufficio, il pomeriggio del 12 aprile, p. Bali accorcia il proprio testo della sesta redazione (nell’Archivio Segreto Vaticano c’è proprio il ciclostilato di un foglio e mezzo!),71 e inserisce il nuovo testo. Il p. Tromp conferma: «Die 12 Aprilis 1962: fer. V. Mane in officio. Vespere hora 16-18.45 S.C. De Ecclesia. Actum est de Mediatione B.M.V. Combinatus fuit textus propositus a Secretario cum textu abbreviato Relatoris Patris Bali . Aderant Secr., Gagnebet, Bali , Lattanzi, Witte, Betti, Lécuyer, Leclercq».72 Nasce così la settima redazione, che porta lo stesso titolo della precedente redazione: Constitutio: DE MARIA MATRE DEI ET MATRE HOMINUM Incipit: Immensae bonitatis Creator. Nel primo paragrafo include le suddette varianti sul Magistero della Chiesa e aggiunge il nuovo paragrafo terzo, abbreviato e insieme completato: 3. De titulis quibus consociatio Beatae Virginis Mariae cum Christo in oeconomia nostrae salutis exprimi solet. Il testo della Costituzione sulla B.M. Vergine, ormai rifinito, viene subito mandato alle stampe, per essere sottoposto all’approvazione della Commissione Centrale Preparatoria. Di fatto, questa redazione fu stampata con i tipi della Tipografia Poliglotta Vaticana, in formato non protocollo, ma di libro, con copertina rossa, senza indicazione di mese e di giorno. Si intitola: PONTIFIASV, Conc. Vat. II, Busta 750, cartella 222. Il p. Tromp, in data 11 aprile 1962, annota nel suo Diario: «Scribit P. Bali novam redactionem a me factam de Mediatione B.M.V. placere quoad formam; non quoad rem…» (TROMP, Diarium..., III, fol. 15 [159]). 71 ASV, Conc. Vat. II, Busta 750, cartella 222. 72 TROMP, Diarium..., III, fol. 15 [159]. 70
Slide 84: 84 CIA PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO COMMISSIO THEOLOGICA – Prot. 3/62: 6. Nel frontespizio: PONTICOMMISSIO CENTRALIS PRAEPARATORIA CONCILII VATICANI II (Sub secreto) – Quaestiones theologicae – Schema Constitutionis De Beata Maria Virgine Matre Dei et Matre hominum propositum a Commissione Theologica – Typis Polyglottis Vaticanis – 1962. Nella copia che si conserva nell’Archivio Segreto Vaticano, in copertina, sopra l’indicazione della tipografia editrice, a penna sta scritto: 20 April. 62.73 In meno di dieci giorni, dunque, il testo era stato definitivamente corretto e stampato! Purtroppo, però, le avventure non erano ancora finite. Infatti, prima di essere presentato alla Commissione Centrale Preparatoria, che si sarebbe riunita in maggio per una prima sessione, e poi ancora in giugno per la seconda sessione, fu innanzitutto portato al Papa Giovanni XXIII. Qui nasce il disappunto, che il Segretario nella sua relazione sui lavori della Commissione Teologica dopo la Riunione Plenaria di marzo, e nel suo Diario, rileva con molta delicatezza. Il Papa ferma la Costituzione sulla B.M.V., perché non sia trasmessa alla Commissione Centrale e poi al Concilio. Non vuole che si faccia un’intera Costituzione sulla Beata Vergine Maria. Perché? Non lo sappiamo. Il p. Tromp nel suo Diario scrive: FICIA «Die 25 Aprilis 1962: feria IV. Mons. Felici tradidit Patri Leclercq Constitutionem de B.M. Virgine, dicens Sanctissimum non desiderare constitutionem integram de B. Maria! Constitutio igitur non typis edatur, nec communicabitur cum Commissione Centrali... Die 26 Aprilis 1962: fer. V. Mane hora 9-9.30 colloquium cum E.mo de non accepta Constitutione de B.M.V. Post colloquium feci memorandum pro E.mo in speciali audientia, quam cras apud S. Pontificem habebit...».74 In una nota scritta a mano, che porta il Prot. 3/62: 7, si legge: «Oggi 25 aprile 1962 mi ha chiamato S. Ecc. Felici, il quale mi ha restituito il testo della Costituzione de BMV, dicendomi che il S. Padre preferiva di non mandarlo avanti. Ma il 27 l’ho restituito a S. Ecc. Felici».75 73 74 75 ASV, Conc. Vat. II, Busta 750, cartella 222. TROMP, Diarium..., III, fol. 16 [160]. ASV, Conc. Vat. II, Busta 750, cartella 222.
Slide 85: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 85 Il p. Tromp infatti, il 26 aprile, aveva sollecitato il Card. Ottaviani a recarsi dal Papa, per sottoporgli la convenienza di avere una Costituzione mariana. Vergò dunque un Memorandum in latino, elencando i motivi per i quali riteneva necessario conservare la Costituzione sulla B.M. Vergine.76 Il Papa accolse la motivata richiesta, e concesse che il De Beata facesse il suo ultimo cammino, more solito.77 Le bozze vennero portate al S. Ufficio il 7 maggio, e corrette dai Padri Bali , Leclercq, Laberge.78 76 I b i d e m. Sintetizzo in italiano le motivazioni addotte, le quali saranno utilizzate anche per la relazione del Presidente della Commissione Teologica Preparatoria, il Card. A. Ottaviani, nel presentare il De Beata alla Commissione Centrale Preparatoria: 1. Molti sono i vota dei Vescovi, 250 dei quali chiedono la definizione di Maria Mediatrice di tutte le grazie. 2. La Costituzione è stata approvata da cinquanta membri e consultori, anche da quelli che propendono per un ecumenismo irenico. 3. È una Costituzione necessaria, perché un Concilio ecumenico in cui non si tratti della BVM sarebbe di scandalo a molti, o almeno di grande meraviglia. 4. È una costituzione necessaria perché i protestanti comprendano che la dottrina cattolica sulla mediazione della BVM non contraddice la dottrina di Cristo unico Mediatore e i dettami (placitis) della S. Scrittura. 5. Senza questa Costituzione la Cost. sulla Chiesa rimarrebbe incompleta. Per gli errori oggi sparsi dovunque conviene che sia chiaramente esposto che la BVM nel Corpo Mistico non ha un posto periferico, ma del tutto centrale per volontà di Dio e di Cristo. 6. E non si devono dimenticare gli orientali separati: non si può permettere che essi dicano che il Concilio, per non offendere i protestanti, ha taciuto della Deipara, considerandola come ostacolo per un Concilio ecumenico. 7. Si deve assolutamente evitare che si formi l’opinione che il Concilio è sotto l’influsso dei protestanti. 8. Perciò appare del tutto desiderabile che la Costituzione venga proposta more solito alla discussione della Commissione Centrale. Del memorandum (ASV, Conc. Vat. II, Busta 750, cartella 222) si conserva la minuta, la trascrizione a mano in bella copia e il ciclostilato. Porta il protocollo: C.T. 3/62: 8, la data del 26 Apr. 62, l’intestazione: Memorandum pro audientia E.mi Car dinalis Praesidis. Constitutio de B.M. Virgine. A fine testo: «Scriptum post colloquium cum E.mo Preside die 26 April. Hora 9-9.30. Hora 10 approbatur ab E.mo». Firmato: SEB. TROMP. 77 TROMP, Diarium..., III, fol. 17 [161]: «Die 27 Aprilis 1962: feria VI. Mane hora 9 Em.mus adiit S. Pontificem. Deciditur ut Constitutio de B.M.V. more solito tractetur». 78 TROMP, Diarium..., III, fol. 20 [164].
Slide 86: 86 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO Il 30 maggio il Segretario p. Tromp prepara l’introduzione che l’E.mo Cardinale Ottaviani farà nella prossima sessione della Commissione Centrale. Il 20 giugno 1962, alle ore 12.10 inizia la discussione sullo schema De B.M. Virgine. Parla innanzitutto il Presidente della Commissione Teologica, Card. Ottaviani. Intervengono i Cardinali e i Prelati. Il testo è approvato, anzi lodato. Soltanto vengono proposti alcuni emendamenti.79 In data 2 luglio 1962 il Card. Carlo Confalonieri, Presidente della Sottocommissione De schematibus emendandis, chiede al Card. Alfredo Ottaviani «quali degli emendamenti proposti siano da accogliere ed i motivi di rigetto per quelli che non dovrebbero essere accettati».80 Nel suo Diario il p. Tromp annota: «Die 11 Iulii 1962, fer. IV. Mane reviso textum de B.M.V. cum Patre Bali hora 9.00-10.20».81 e più avanti: «Die 16 Iulii 1962: feria II. Redigo responsum ad observationes circa Const. de B.M.V.».82 I verbali della settima sessione della Commissione Centrale Preparatoria (20 giugno 1962) relativi al De Beata sono editi in Acta et Documenta Concilio Oecume nico Vaticano II apparando, Series II (Praeparatoria), Volumen II (Acta Pontificiae Commissionis Centralis Praeparatoriae Concilii Oecumenici Vaticani II), Pars IV (Ses sio septima: 12-19 iunii 1962), p. 746-784: 1. Schema propositum a Commissione Theologica De Beata Maria Virgine Matre Dei et Matre hominum, p. 746-772; 2. Relatio Em.mi P.D. Alfredi Card. Ottaviani Praesidis Commissionis Theologicae, p. 772-773; 3. Animadversiones sodalium, p. 773-776; 4. Suffragia sodalium, p. 776-784. Per la valutazione della Presentazione del Card. Ottaviani e dei vota dei membri della Commissione, rimando all’accuratissimo studio di A. ESCUDERO CABELLO, La cuestión de la mediación mariana en la preparación del Vaticano II, LAS, Roma 1997, p. 235-274, dove egli analizza e pondera ad uno ad uno gli interventi della Commissione Centrale Preparatoria. 80 Si vedano gli Acta et Documenta..., Series II (Praeparatoria), volumen IV (Acta Subcommissionum Commissionis Centralis Praeparatoriae), Pars III–2 (Subcommissio de schematibus emendandis), Typis Vaticanis 1995, p. 183-184. 81 TROMP, Diarium..., III, fol. 41 [185]. 82 Ibidem. 79
Slide 87: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 87 Il Card. Ottaviani, il 17 luglio 1962, risponde al Card. Carlo Confalonieri: «... mi pregio ora di comunicarLe le risposte della medesima Commissione Teologica circa la seconda parte dello Schema “De Ecclesia” e circa lo Schema “De Beata Maria Virgine”. Confidando che questo lavoro sia di qualche utilità a codesta Sottocommissione degli Emendamenti...».83 Gli emendamenti accolti dalla Sottocommissione Centrale De schematibus emendandis furono editi dalla tipografia vaticana nel 1962 84 e riediti fotostaticamente nel 1995.85 Essi furono puntualmente inseriti nel testo ufficiale. 83 Acta et Documenta..., Series II, Vol. IV, pars III-2, Typis Vaticanis 1995, p. 232- 233. PONTIFICIA SUBCOMMISSIO CENTRALIS DE SCHEMATIBUS EMENDANDIS PRAEPACONCILII VATICANI II, De emendatione schematis constitutionis “De Ecclesia” (Pars II) et de emendatione schematis constitutionis “De Beata Maria Virgine”, Typis Polyglottis Vaticanis - 1962. 85 Acta et Documenta..., Series II, Vol. IV, pars III-2, Typis Vaticanis 1995, p. 215231; gli emendamenti della costituzione sulla B.M.V. a p. 228-231. Le principali Emendationes proposte e accettate, secondo i paragrafi del testo, sono le seguenti, che riproduco abbreviando il contesto e omettendo il nome del proponente: Ad n. 1: 1. Ante citationem Lucae, addatur: «Mt. 1,18-25». Ad n. 2: 1. Cum verba «in utroque sexu» sint aequivoca, scribatur ad mentem S. Augustini: «ope utriusque sexus». 2. Ut satisfiat variis desideriis scribatur: «... libera acceptatio accessisset (cfr. Lc. 1,38), ut Filius Dei incarnatione eius quoque Filius ac Novus Adam Salvatorque mundi fieret...». 3. Ut evitetur vox consors, quae variis linguis de principe consorte adhibetur, scribatur: «verum etiam, ut consortium cum eo et sub eo in humani generis redemptione peragenda haberet». 4. Scribatur, loco «impetravit», modo magis neutro: «imploravit». 5. Legatur, cum terminologia magis orientali: «caelestium gratiarum administra et dispensatrix iure meritoque salutatur». Ad n. 3: 1. Legatur: «Advocata nostra et misericordiae Mater», omissis verbis «Mediatrix nostra». Ad n. 4: 1. Scribatur: «Omnino quoque oportebat... in cinerem resolvi non pateretur». 84 RATORIA
Slide 88: 88 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO Ma oltre a questi emendamenti, furono introdotte nel testo finale anche le correzioni di stile (e, purtroppo, non solo di stile!) di un non precisato latinista al quale fu fatto rivedere lo schema: ed erano tante le correzioni richieste, scrive il p. Tromp nel Diario, quante non ne avevano suggerite otto latinisti per la Costituzione De Ecclesia.86 Io ne ho contate più di cinquanta: talvolta esse travisano anche il concetto, col pretesto di uno stile più corretto! Nella sinossi che presento, per rendere evidenti le correzioni e i mutamenti, ho intenzionalmente riprodotto in corpo piccolo maiuscolo gli emendamenti richiesti dalla Commissione Centrale cardinalizia, in carattere corsivo minuscolo le correzioni proposte da quell’anonimo latinista – di cui parla p. Tromp – e purtroppo inserite nel testo. Le ultime bozze furono consegnate al Segretario della Commissione Teologica per l’ultima revisione il giorno 26 ottobre 1962, mentre il Concilio era già iniziato da 15 giorni. 8. L’OTTAVA REDAZIONE Vide così la luce l’ottava ed ultima redazione della costituzione De Beata. Il testo fu stampato tra la fine di ottobre e i primi di novembre Sic positive exprimitur, quod antea dictum erat modo magis negativo. Ad n. 5: 1. Legatur: «Admonet Episcopos, ut sedulo invigilent theologis divinique verbi praeconibus... considerandae abstineant». 2. Legatur paululum fortius: «consistere, et prorsus respuere omnem vanam credulitatem: e contra ex vera fide...». 3. Tollatur vox «dissidentes» et scribatur: «fratres separatos». 4. Loco «arcano impulsu» ponatur: «fervido impulsu». Ad n. 6: 1. Loco «approbatum», Commissio Theologica proponit «sancitum», et ut inde sic legatur, cum clausula mitiore: «... qui Christi Vicarium in terris, beati Petri Successorem, quem in Ephesina Synodo, ubi sollemniter dogma maternitatis divinae sancitum fuit, unanimi plausu “Custodem fidei” merito salutatunt, tamquam communem Patrem amanter agnoscat». 86 Scrive il p. Tromp nel Diario: «Die 26 Octobris 1962: fer. VI. [...] Vespere mittuntur ad Secret. Comm. De fide et moribus pro ultima revisione Constitutio “De Ecclesia” et Constitutio “De B.M. Virgine”, a Cardinalibus Revisoribus probatae et a
Slide 89: LE REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” 89 1962, unitamente alla costituzione sulla Chiesa, con numero progressivo di pagine. Lo stampato delle due costituzioni (De Ecclesia + De Beata) consta di 124 pagine, contando anche 6 pagine bianche. Porta il titolo di frontespizio: SACROSANCTUM OECUMENICUM CONCILIUM VATICANUM SECUNDUM – SCHEMATA CONSTITUTIONUM ET DECRETORUM de quibus disceptabitur in Concilii Sessionibus – SERIES SECUNDA – De Ecclesia et De B. Maria Virgine (Sub secreto), TYPIS POLYGLOTTIS VATICANIS – MCMLXII. Lo Schema costitutionis dogmaticae De Beata Maria Virgine Matre Dei et Matre hominum copre le pagine 93-122: il testo De Beata: p. 93-98; i Praenotanda, p. 99-101; le Notae, p. 101-122. Il testo di ambedue le costituzioni, approvato dal Papa Giovanni XXIII il 10 novembre 1962, per suo mandato venne distribuito ai Padri durante la prima sessione del Concilio Vaticano II. Mons. Pericle Felici, Segretario generale del Concilio, il 14 novembre ne annunciò la distribuzione, che ebbe luogo il 23 novembre 1962, con l’invito ai Padri di iscriversi se volevano intervenire sul documento: «Communico Patribus Sacri Concilii post constitutionem de instrumentis communicationis socialis, tractatum iri decretum Ut omnes unum sint, nempe de Ecclesiae unitate; deinde constitutionem dogmaticam De Beata Maria Virgine, Matre Dei et Matre hominum, quae est in libello, qui hodie distribuitur, in quo quidem est etiam constitutio dogmatica De Ecclesia. Rogantur omnes, qui volunt loqui circa decretum de unitate Ecclesiae et constitutionem De Beata Maria Virgine, ut sua nomina dent quam citius».87 latinista revisae. Dum in Const. De Ecclesia facta ab octo personis diversis, paucae sunt emendationes stilisticae, in Const. De B.M.V. facta ab una persona et revisa a latinista quodam, emendationes superabundant. Qui potest capere capiat!» (TROMP, Diarium..., III, fol. 51 [195]). 87 Durante la XIX Congregazione Generale del Concilio, il 14 novembre 1962, alle ore 11.50, il Segretario Generale annunciò: «Communico omnibus Patribus schema De Ecclesia distributum iri vel exeunte hac hebdomada, vel proxima ineunte» (Acta Syno d a l i a..., Vol. I/3 – Typis Polyglottis Vaticanis 1971, p. 55); all’inizio della XXV Congregazione Generale, il 23 novembre 1962, comunicò la distribuzione in aula delle due costituzioni (Acta Synodalia..., I/3 – Typis Polyglottis Vaticanis 1971, p. 373).
Slide 90: 90 PARTE PRIMA: CAPITOLO SECONDO Dunque, il De Beata avrebbe dovuto essere esaminato dai Padri conciliari prima del De Ecclesia, secondo la proposta avanzata dal Card. Ottaviani. Ma provvidenzialmente ciò non avvenne, come vedremo nella seconda parte di questo lavoro.
Slide 91: SINOSSI DEI “PRAENOTANDA” 91 CAPITOLO III SINOSSI DEI “PRAENOTANDA” 1. La Nota introductoria che p. Carlo Bali premise alla terza redazione del De Beata e i Praenotanda che accompagnano la quinta e l’ottava redazione, nell’intenzione del redattore servivano a mostrare ai Padri conciliari la metodologia seguita nella stesura del testo mariologico. A suo luogo, ne ho già parlato. Vorrei solo, a questo punto, nel presentare la sinossi dei tre testi, indicare l’ampliamento d’orizzonte tra l’una e l’altra stesura, mettendo in luce gli elementi costanti e quelli nuovi. a) La Nota introductoria afferma che fonte primaria dello schema De Beata è il magistero ecclesiastico, soprattutto pontificio degli ultimi cent’anni, da Pio IX a Giovanni XXIII, ma con particolare attenzione alle due Bolle definitorie dell’Immacolata e dell’Assunta: la Inef fabilis Deus di Pio IX e la Munificentissimus Deus di Pio XII. Il p. Bali può così asserire che tutti i contenuti e quasi le stesse espressioni dello schema De Beata da lui preparato trovano riscontro nei documenti pontifici. Afferma inoltre che si era tenuto conto degli errori che circolavano in campo mariano, tra i quali: la negazione della verginità nel parto, il massimalismo e il minimalismo in mariologia, ecc. Sottolinea che nella stesura dello schema l’attenzione era stata costantementre rivolta ai fratelli separati, evitando termini anche usati dal magistero ma a loro non graditi e spiegando in qual modo la Chiesa cattolica intenda la mediazione di Maria. Precisa che l’abbondante documentazione di note è solo funzionale, per meglio comprendere il testo. La Nota introductoria – e quindi la terza redazione dello schema De Beata, di cui fa parte – non accenna ai desiderata et vota dei Padri conciliari, né agli studia et proposita delle Congregazioni romane e delle Università cattoliche.
Slide 92: 92 PARTE PRIMA: CAPITOLO TERZO b) I Praenotanda della quinta e della redazione finale invece partono dai suggerimenti e dalle proposte dei Padri conciliari, quasi a fondare l’indispensabile presenza di un testo mariano nell’organigramma del Concilio. Il p. Bali , tra l’altro, ha ben memorizzato e riprodotto l’espressione di uno dei Padri, il quale scriveva che non si sarebbe trattato in modo adeguato della Chiesa, se non si fosse parlato anche della B. Vergine Maria. Nei Praenotanda Bali affronta anche il problema dell’autenticità e dell’autorità delle fonti usate, per asserire che nessun dogma viene ora definito, ma viene solo proposta la solida e sana dottrina espressa dal Magistero ecclesiastico. Ribadisce che le Note sono unicamente funzionali: poche resteranno nello schema definitivo, quando sarà approvato dal Concilio. c) Quanto alle Note, si può dire che dalla terza redazione in poi esse si mantengono quasi immutate, con alcune aggiunte esplicative intermedie, che vengono poi espunte nella stesura definitiva. Per questo, redigendo la sinossi delle otto redazioni del primo schema De Beata, ho intenzionalmente introdotto a pié pagina solo le Note della redazione finale, edita e presentata ai Padri conciliari per essere discussa e votata.
Slide 93: SINOSSI DEI “PRAENOTANDA” 93 Ad redactionem V die 20 ianuarii 1962 PRAENOTANDA Ad redactionem VIII Textus finalis PRAENOTANDA Ad redactionem III die 13 iulii 1961 NOTA INTRODUCTORIA NOTA INTRODUCTORIA PRAENOTANDA PRAENOTANDA I - Ad Commissionem Antepraeparatoriam Concilio Vaticano II apparando centena ac centena pervenerunt vota, quibus postulatur ut hoc in Oecumenico Concilio sermo fiat de Beatissima Virgine Maria [cf. Acta et Do cumenta Concilio Oe cumenico Vaticano II ap p a r a n d o, Series I, Appendix voluminis II, Pars I, 1961, pp. 131-142]. Immo, haud desunt qui vellent ut Concilium sive specialem quemdam tractatum «de augustissima Christi Matre», sive «Encyclicam» edat [cf. Acta et Documenta..., Series I, Vol. II, Pars II, pp. 540543; 549], hoc eo vel magis quod videtur «futurum Concilium de Ecclesia valde imperfecte acturum esse nisi de Beata Maria Virgine quoque agatur, praesertim in hisce temporibus, ubi maximus conflictus adest fideles inter et Satanam» [cf. Acta et Documenta. . . , Series I, Vol. II, Pars V p. , 103]. Et sane, doctrina de Dei hominumque Matre tali via ac ratione hisce ultimis decenniis et a I - Ad Commissionem Antepraeparatoriam Concilio Vaticano II apparando centena ac centena pervenerunt vota (circa 600), quibus postulatur ut hoc in Oecumenico Concilio sermo fiat de Beatissima Virgine Maria [cf. Acta et Documenta Concilio Oecumenico Va ticano II apparando, Series I, Appendix voluminis II, Pars I, 1961, pp. 131-142]. Immo, haud desunt qui velint ut Concilium sive specialem quemdam tractatum «de augustissima Christi Matre», sive «Encyclicam» edat [cf. Acta et Docu menta..., Series I, Vol. II, Pars II, pp. 540-543; 549], eo vel magis quod videtur «futurum Concilium de Ecclesia valde imperfecte acturum esse nisi de Beata Maria Vi r g ine quoque agatur, praesertim in hisce temporibus, ubi maximus conflictus adest fideles inter et Satanam» [cf. Acta et D o c u m e n t a..., Series I, Vol. II, Pars V, p. 103]. Et sane, doctrina de Dei hominumque Matre tali via ac ratione hisce ultimis
Slide 94: 94 Ad redactionem III die 13 iulii 1961 NOTA INTRODUCTORIA Ad redactionem V die 20 ianuarii 1962 PRAENOTANDA PARTE PRIMA: CAPITOLO TERZO Ad redactionem VIII Textus finalis PRAENOTANDA decenniis et a Summis Pontificibus et ab Episcopis et a theologis pertractata est, ut iure meritoque tum a catholicis tum ab acatholicis expectetur clarum verbum ex quo pateat quid reapse Ecclesia Catholica qua talis, de munere, privilegiis et cultu mariali credit, tenet docetque. Id autem opportune fit in peculiari Const.: De Maria Matre Dei et Matre hominum. Summis Pontificibus et ab Episcopis et a theologis evoluta, pertractata est, ut iure meritoque tum a catholicis tum ab acatholicis expectetur clarum verbum quid reapse Ecclesia Catholica qua talis, de munere, privilegiis et cultu mariali credit, tenet docetque. Id autem opportune fieri posset sive in peculiari quodam schemate, (quod esset melius et quo in casu schema forsitan ampliari posset), sive etiam in ipsamet Constitutione de Corpore Christi mystico, quod est Ecclesia, cuius Maria et Mater et sublime exemplar est. Quoniam «una cum sacris eiusmodi fontibus Deus Ecclesiae suae Magisterium vivum dedit, ad ea quoque illustranda et enucleanda, quae in fidei deposito nonnisi obscure ac velut implicite continentur» (PIUS XII, Encycl. Humani generis, 12 aug. 1950: A.A.S. 42 (1950), p. 569), et quoniam, uti notum est, potissimum Summi Pontifices hisce ultimis centum annis doctrinam marianam in deposito fidei contentam illustrarunt, – II - Quoniam «una cum sacris eiusmodi fontibus Deus Ecclesiae suae Magisterium vivum dedit, ad ea quoque illustranda et enucleanda, quae in fidei deposito nonnisi obscure ac velut implicite continentur» [PIUS XII, Encycl. Humani generis, 12 aug. 1950: A.A.S., 42 (1950) p. 569], et quoniam, uti notum est, potissimum Summi Pontifices hisce ultimis centum annis doctrinam marianam in deposito fidei contentam illustrarunt, – II - Quoniam «una cum sacris eiusmodi fontibus Deus Ecclesiae suae Magisterium vivum dedit, ad ea quoque illustranda et enucleanda, quae in fidei deposito nonnisi obscure ac velut implicite continentur» [PIUS XII, Litt. Encycl. Humani generis, 12 aug. 1950: AAS 42 (1950) p. 569], et quoniam, uti notum est, potissimum Summi Pontifices huius ultimi saeculi doctrinam marianam in deposito fidei contentam illustrarunt, – praeprimis
Slide 95: SINOSSI DEI “PRAENOTANDA” 95 Ad redactionem V die 20 ianuarii 1962 PRAENOTANDA Ad redactionem VIII Textus finalis PRAENOTANDA Ad redactionem III die 13 iulii 1961 NOTA INTRODUCTORIA praeprimis ac praecipue ad duas bullas dogmaticas, nempe Ineffabilis Deus et Munificentissi mus Deus, et deinde ad varia documenta Romanorum Pontificum remittimus. Quae quidem documenta coadunata inveniuntur in operibus: MARIN H. S.I., Doctrina Pontificia, IV, Biblioteca de Autores Cristianos, Madrid, 1954; Notre-Dame, coll. «Les enseignements pontificaux», par les Moines de Solesmes, 1957; TONDINI H., Le encicliche m a r i a n e, Roma, 1953; praeprimis ac praecipue ad duas bullas dogmaticas, nempe: Ineffabilis Deus et Munificentissi mus Deus, et deinde ad varia documenta Romanorum Pontificum remittimus. Quae quidem documenta coadunata inveniuntur in operibus: ac praecipue ad duas bullas dogmaticas, nempe: Ineffabilis Deus et Munifi centissimus Deus, et deinde ad varia documenta Romanorum Pontificum remittimus. Quae quidem documenta coadunata inveniuntur in operibus: — MARIN H., S. I., Doctrina Pontificia, IV, Biblioteca de Autores Cristianos, Madrid, 1954; — N o t re - D a m e, coll. «Les enseignements pontificaux», par les Moines de Solesmes, 1957; — TONDINI H., Le encicliche mariane, Roma, 1953; — LEMIEUX E., Marie: Documents pontificaux sur la Très Sainte Vierge, parus depuis un siècle, 1854-1954, vol. I-IV, Québec, 1954. Quae omnia, ut patet, desumpta sunt ex Actibus Romanorum Pontificum [scilicet ASS, AAS, Pii IX P. M. Acta, Leonis XIII P. M. Acta, Pii X P. M. Acta] , ad quae generatim remittimus. III - Hic illic remittitur ad quosdam fontes tradi- — MARIN H., S. I., Doctrina Pontificia, IV, Biblioteca de Autores Cristianos, Madrid, 1954; — Notre-Dame, coll. «Les enseignements pontificaux», par les Moines de Solesmes, 1957; — TONDINI H., Le encicliche mariane, Roma, 1953; LEMIEUX E., M a r i e: Docu — LEMIEUX E., Marie: ments pontificaux sur la Documents pontificaux Très Sainte Vierge, parus sur la Très Sainte Vierge, depuis un siècle, 1854- parus depuis un siècle, 1954, voll. I-IV, Québec, 1854-1954, vol. I-IV, 1954. Québec, 1954. Quae omnia, ut patet, desumpta sunt ex Actibus Romanorum Pontificum [scilicet A.S.S., A.A.S., Pii IX P. M. Acta, Leonis XIII P. M. Acta, Pii X P. M. Acta], ad quae generatim remittimus. III - Hinc inde remittitur ad quosdam fontes Quae omnia, ut patet, desumpta sunt ex Actibus Romanorum Pontificum (scilicet A.S.S., A . A . S., Acta Pii IX, Pii X et Leonis XIII), ad quae generatim remittimus.
Slide 96: 96 Ad redactionem III die 13 iulii 1961 NOTA INTRODUCTORIA Ad redactionem V die 20 ianuarii 1962 PRAENOTANDA PARTE PRIMA: CAPITOLO TERZO Ad redactionem VIII Textus finalis PRAENOTANDA traditionis christianae. Et ex controversia inter theologos catholicos circa originem, auctoritatem et sensum talium fontium [cf. notam (8), (9), (14)], apparebit quomodo hoc capitulum schematis opportune non singulis dictis sive Patrum sive theologorum, sed ipsius Magisterii Ecclesiae nititur, cuius doctrinae certitudo a speciali assistentia Spiritus Sancti provenit, ita ut ad sensum huius Magisterii et Scriptura et Patres interpretandi sunt. Neque silentio praetereundum ipsum quoque PIUM XII, in litteris Encyclicis Ad Caeli Reginam [cf. A.A.S. 46 (1954), p. 628] allegare maxime discussa opera S. EPHRAEM, nempe Hymnos et Oratio nes, minime sane volens ideo dare, ut dicitur, «garantiam» authenticitati talium operum. Unde potius quam singulae notae (hic a nobis interim, seu ad tempus positae, et quae habent s e c u n darium momentum) singulae propositiones schematis, in quibus nullum novum dogma, ut per se patet, sed solida et sana doctrina Magisterii eccle- tionis christianae. Attenta autem controversia inter theologos catholicos circa originem, auctoritatem et sensum talium fontium, apparet quomodo hoc Schema opportune non singulis dictis sive Patrum sive theologorum, sed ipsius Magisterii Ecclesiae auctoritate nititur, cuius doctrinae certitudo a speciali assistentia Spiritus Sancti provenit, ita ut ad sensum huius Magisterii et Scriptura et Patres inter pretandi sint. Neque silentio praetereundum ipsum quoque PIUM XII, in Litteris Encyclicis Ad Caeli Regi nam [cf. AAS 46 (1954) p. 628] allegare maxime discussa opera S. EPHRAEM, nempe Hymnos et Oratio nes, minime sane volens ideo dare, ut dicitur, «garantiam» authenticitati talium operum. Unde potius quam singulae notae (hic a nobis interim, seu ad tempus positae, et quae habent secundarium momentum) singulae propositiones schematis, in quibus nullum novum dogma, ut ex ipso schemate clare apparet, sed solida et sana doctrina
Slide 97: SINOSSI DEI “PRAENOTANDA” 97 Ad redactionem V die 20 ianuarii 1962 PRAENOTANDA Ad redactionem VIII Textus finalis PRAENOTANDA Ad redactionem III die 13 iulii 1961 NOTA INTRODUCTORIA siastici prostat, sedulo ponderandae et examini subiiciendae sunt. Collatis singulis propositionibus huius brevissimi «Schematis» de Matre Dei, cum nonnullis textibus quos ex tot tantisque documentis marialibus Romanorum Pontificum attulimus, statim apparebit quod: 1° Nulla prorsus est sententia in «Schemate» quae non esset a Summis Pontificibus, idque haud raro verbotenus necnon saepe saepius, prolata. 2° Varii errores qui hodie circa beatissimam Virginem sparguntur veritatem facientes in caritate reiecti sunt. Ita, e. g.: IV - Collatis singulis propositionibus huius brevissimi «Schematis» de Matre Dei cum nonnullis textibus, quos ex tot tantisque documentis marialibus Romanorum Pontificum attulimus, statim apparebit quod: 1) Nulla prorsus est sententia in «Schemate» quae non esset a Summis Pontificibus, idque haud raro verbotenus necnon saepe saepius, prolata. 2) Varii errores qui hodie circa beatissimam Virginem sparguntur veritatem facientes in caritate reiecti sunt. Ita, e. g.: Magisterii ecclesiastici prostat, sedulo ponderandae et examini subiiciendae sunt. IV - Collatis singulis propositionibus huius brevissimi «Schematis» de Matre Dei cum nonnullis textibus, quos ex tot tantisque documentis marialibus Romanorum Pontificum attulimus, statim apparebit quod: 1) Nulla prorsus est sententia in «Schemate» quae non fuerit a Summis Pontificibus prolata. 2) Varii errores qui hodie circa beatissimam Virginem sparguntur reiecti sunt, veritatem faciendo in caritate. Ita e. g. corriguntur erratae opiniones: a) quod virginitas in partu B. V. Mariae sit univoca, identica, absque ullo alio elemento, cum virginitate ante partum; b) quod beatissima Vi rgo tempore Annuntiationis prorsus ignoraverit Filium, quem conceptura erat, esse Deum; a) quod virginitas in partu B. V. Mariae sit univoca, identica, absque ullo alio elemento, cum virginitate ante partum; b) beatissima Virgo tempore Annuntiationis prorsus ignorasset Filium quem concipere debuit esse Deum; a) quod virginitas in partu B. V. Mariae sit univoca, identica, absque ullo alio elemento, cum virginitate ante partum; b) beatissima Virgo tempore Annuntiationis prorsus ignorasset Filium quem concipere debuit esse Deum;
Slide 98: 98 Ad redactionem III die 13 iulii 1961 NOTA INTRODUCTORIA Ad redactionem V die 20 ianuarii 1962 PRAENOTANDA PARTE PRIMA: CAPITOLO TERZO Ad redactionem VIII Textus finalis PRAENOTANDA c) implicite reiicitur error tum «maximalistarum» qui vel ita loquuntur ac si B. Virgo nos eodem modo ac Christus redemisset, vel dicunt Mariam mortuam non esse, tum «minimalistarum» qui tali via ac ratione scribunt ac si Mater Dei esset eiusdem speciei membrum Ecclesiae sicut et ceteri filii Adae ... 3° Etsi quoad argumenta pertractata «tota et integra doctrina catholica est proposita et exposita» (Instructio S. Off. De motu oecumenico: A . A . S. 42 (1950), p. 144), tamen iugiter prae oculis habiti sunt fratres separati eorumque modus cogitandi. Quapropter: a) Omissae sunt expressiones et vocabula quaedam a Summis Pontificibus adhibita, quae licet in se verissima, possent difficilius intelligi a dissidentibus (i.e. hoc in casu a protestantibus). Inter talia vocabula adnumerari queunt sequentia: «Corredemptrix humani generis» (S. PIUS X, PIUS XI), «Reparatrix totius orbis» (LEO XIII ...), c) reiicitur error tum «maximalistarum» qui vel ita loquuntur ac si B. Virgo nos eodem fere modo ac Christus redemisset, vel dicunt Mariam mortuam non esse, aut redemptam non esse; tum «minimalistarum» qui tali via ac ratione scribunt ac si Mater Dei esset eiusdem speciei membrum Ecclesiae sicut et ceteri filii Adae ... 3) Etsi quoad argumenta pertractata «tota et integra doctrina catholica est proposita et exposita» [Instructio S. C. S. Officii De motu oecumenico: A.A.S. 42 (1950), p. 144], tamen iugiter prae oculis habiti sunt fratres separati eorumque modus cogitandi. Quapropter: a) Omissae sunt expressiones et vocabula quaedam a Summis Pontificibus adhibita, quae, licet in se verissima, possent difficilius intelligi a dissidentibus (i.e. hoc in casu a protestantibus). Inter talia vocabula adnumerari queunt sequentia: «Corredemptrix humani generis» [S. PIUS X, PIUS XI]; «Reparatrix totius orbis» [LEO XIII]; «ma- c) reiicitur error tum «maximalistarum» qui vel ita loquuntur ac si B. Virgo nos eodem fere modo ac Christus redemisset, vel dicunt Mariam mortuam non esse, aut redemptam non esse; tum «minimalistarum» qui tali via ac ratione scribunt ac si Mater Dei esset eiusdem speciei membrum Ecclesiae sicut et ceteri filii Adae ... 3) Etsi quoad argumenta pertractata «tota et integra doctrina catholica est proposita et exposita» [Instructio S. C. S. Officii De motu oecumenico: AAS 42 (1950) p. 144], tamen iugiter prae oculis habiti sunt fratres separati eorumque modus cogitandi. Quapropter: a) Omissae sunt expressiones et vocabula quaedam a Summis Pontificibus adhibita, quae, licet in se verissima, possent difficilius intelligi a fratribus separatis (in casu a protestantibus). Inter alia vocabula adnumerari queunt sequentia: «Corredemptrix humani generis» [S. PIUS X, PIUS XI]; «Reparatrix totius orbis» [LEO XIII]; «ma-
Slide 99: SINOSSI DEI “PRAENOTANDA” 99 Ad redactionem V die 20 ianuarii 1962 PRAENOTANDA terna in Filium iura pro hominum salute abdicavit» [BENEDICTUS XV, PIUS XII], «merito dici queat Ipsam cum Christo humanum genus redemisse» [BENEDICTUS XV], etc.; Ad redactionem VIII Textus finalis PRAENOTANDA terna in Filium iura pro hominum salute abdicavit» [BENEDICTUS XV, PIUS XII], «merito dici queat Ipsam cum Christo humanum genus redemisse» [BENEDICTUS XV], etc.; Ad redactionem III die 13 iulii 1961 NOTA INTRODUCTORIA «omnium gratiarum dispensatrix» (PIUS VII, LEO XIII ...), «materna in Filium iura pro hominum salute abdicavit» (BENEDICTUS XV, PIUS XII), «merito dici queat Ipsam cum Christo humanum genus redemisse» (BENEDICTUS XV ...), etc.; b) inculcatum est quod necesse est considerare oeconomiam nostrae salutis non quo pacto id posse queat, sed quo hanc oeconomiam Deus voluit (cf. dictum LEONIS XIII De Ecclesia, in Encycl. Satis cognitum, 29 iun. 1896: DENZ. 1954); c) explicatum est quomodo mediatio B. Vi r g inis nedum mediationi Christi officiat immo illam exaltat et honorat; item quomodo cultus marialis nullo modo cultui Deo vel Christo debito detrimento sit, etc.; b) Inculcatum est quod necesse est considerare oeconomiam nostrae salutis non quo pacto id posse queat, sed quo hanc oeconomiam Deus voluit [cf. dictum LEONIS XIII, De Ecclesia, in Encycl. Satis cognitum, 29 iun. 1896: DENZ. 1954]; c) Explicatum est quomodo mediatio B. Virginis, nedum mediationi Christi officiat immo illam exaltat et honorat; item quomodo cultus marialis nullo modo cultui Deo vel Christo debito detrimento sit, etc.; d) Dogmata Immaculatae Conceptionis et Assumptionis, argumentis a ratione theologica desumptis et a Patribus Graecis diffuse expositis necnon in Const. dogmatica Munificentissimus Deus reassumptis, ita illu- b) Inculcatum est quod oportet considerare oeconomiam nostrae salutis non quo pacto id posse q u e a t, sed quo hanc oeconomiam Deus voluit [cf. dictum LEONIS XIII, circa Ecclesiam in Litt. Encycl. Satis cognitum, 29 iun. 1896: DENZ. 1954]; c) Explicatum est quomodo mediatio B. Vi r g inis, nedum mediationi Christi officiat, potius illam exaltet et honoret; item quomodo cultus marialis nullo modo cultui Deo vel Christo debito detrimento sit, etc.; d) Dogmata Immaculatae Conceptionis et Assumptionis, argumentis a ratione theologica desumptis et a Patribus Graecis diffuse expositis necnon in Const. dogmatica Munificentissimus Deus reassumptis, ita illu-
Slide 100: 100 Ad redactionem III die 13 iulii 1961 NOTA INTRODUCTORIA Ad redactionem V die 20 ianuarii 1962 PRAENOTANDA PARTE PRIMA: CAPITOLO TERZO Ad redactionem VIII Textus finalis PRAENOTANDA strantur ut saltem ipsum factum istius duplicis privilegii mariani cuique menti christianae obvium ac rationabile appareat; e) Omnes christifideles invitantur ut effundant concordes preces ad Fautricem unionis christianae, ut tandem adimpleatur illud mandatum Christi: «ut sit unum ovile et unus Pastor»! strantur ut saltem ipsum factum istius duplicis privilegii mariani cuique menti christianae obvium ac rationabile appareat; d) omnes dissidentes, potissimum Orientales, quorum cultus marianus maximum est vinculum u n i o n i s, invitantur ut effundant concordes preces ad Fautricem unionis christianae, ut tandem adimpleatur illud mandatum Christi: «ut sit unum ovile et unus Pastor»! e) Omnes christifideles invitantur ut effundant concordes preces ad Fautricem unionis christianae, ut tandem adimpleatur illud mandatum Christi: «ut sit unum ovile et unus Pastor»! V - Notae et commentaria quae sequuntur ad id unice spectant ut auxilio possint esse recte ipsum textum huius capituli diiudicandi. In ipsomet schemate definitivo, a Patribus approbato, possent retineri una cum allegationibus Sacrae Scripturae, tantummodo paucissimae aliae allegationes [prouti sunt illae in notis: (2) - (4)] et hoc etiam ne schema dogmaticum aspectum alicuius theseos doctoralis obtineat. V - Notae et commentaria quae sequuntur ad id unice spectant ut auxilio possint esse ad recte ipsum textum huius Constitutionis diiudicandum. In ipsomet schemate definitivo, a Patribus approbato, possent retineri, una cum allegationibus Sacrae Scripturae, tantummodo paucissimae aliae allegationes et hoc etiam ne schema dogmaticum aspectum alicuius theseos doctoralis obtineat.
Slide 101: SINOSSI DEI “PRAENOTANDA” 101 CAPITOLO IV SINOSSI DELLE OTTO REDAZIONI DEL PRIMO SCHEMA “DE BEATA” Ho premesso alla sinossi delle otto redazioni del primo schema “De Beata” una “legenda” in latino, per ricordare per sommi capi l’occasione, la data e il titolo di ciascuna redazione. Nella sequenza delle redazioni, ho posto in carattere maiuscolo grande solo il titolo di ogni redazione, in carattere corsivo i titoli dei paragrafi, come sono negli originali editi o dattiloscritti. Solo nell’ultima redazione – l’ottava, che fu trasmessa ai Padri conciliari – ho voluto riprodurre in corpo maiuscolo piccolo gli emendamenti che la Commissione Centrale cardinalizia aveva suggerito; in carattere corsivo, le correzioni di stile e i mutamenti operati nel testo da un anonimo latinista, al quale fu fatto rivedere l’intero schema “De Beata”. Quanto alle “Notae”, che sono indicate nella prima e nella seconda redazione, ma sono state incluse da p. Carlo Bali solo nella terza e poi nelle seguenti redazioni, ho ritenuto sufficiente riprodurre le note ultime, quelle della redazione ufficiale, nonostante la leggera diversità di numerazione dalle precedenti: le note infatti sono sostanzialmente identiche dalla terza all’ottava redazione, con la finalità esplicita di documentare e comprovare – con i documenti del magistero ecclesiastico, dei Padri e degli autori approvati dalla Chiesa –, l’intero schema e ogni sua fondamentale affermazione.
Slide 102: 102 1 Redactio I die 26 maii 1961 Const. DE MARIA MATRE IESU ET MATRE ECCLESIAE Redactio II die 4 iulii 1961 Cap. DE MARIA MATRE IESU ET MATRE ECCLESIAE REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 Caput 5 DE MARIA MATRE IESU ET MATRE ECCLESIAE Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 Cap. 5 DE MARIA, MATRE CORPORIS CHRISTI MYSTICI 1. (De arcta necessi tudine inter Christum et Mariam iuxta Sacras Litteras [seu iuxta Dei beneplacitum] ). BEATISSIMA VIRGO M aria inde ab aeternitate uno eodemque decreto praedestinationis(1) ita arcano modo intimo cum Christo coniuncta est, ut varia Verbi incarnati mysteria in excelsa eius Matre resonent, nimirum: LEGENDA: Redactio I = 1. [De arcta necessi tudine inter Christum et Mariam iuxta Dei beneplacitum]. 17. [De arcta necessi tudine inter Christum et Mariam iuxta Dei beneplacitum]. 1. [De arcta necessi tudine inter Christum, Mariam et Ecclesiam iuxta Dei beneplaci t u m]. Redactio II Redactio III = = Redactio IV = Schema «De Beata» a p. Carolo Bali primo redactum die 26 maii 1961, sub titulo: «De Maria Matre Iesu et Matre Ecclesiae», a Subcommissione de Ecclesia examini subiectum diebus 2 et 8 iunii 1961. Schema «De Beata» in Constitutione «De Ecclesia» ponendum, a p. Carolo Bali revisum die 4 iulii 1961, et a Subcommissione de Ecclesia examini subiectum die 6 iulii 1961. Schema capitis 5 «De Ecclesia», a Subcommissione de Ecclesia approbatum (Ariccia, in “Domo divini Magistri”, die 12 iulii 1961), cui titulus: «De Maria Matre Dei et Matre Ecclesiae», omnibus membris et consultoribus Commissionis Theologicae missum una cum Nota introductoria et Notis. Schema capitis 5 «De Ecclesia» iterum a p. Carolo Bali correctum, emendatum et auctum die 20 novembris 1961, novo titulo praeposito: «De Maria, Matre Corporis Christi Mystici». De hoc schemate actum est in sessionibus Subcommissionis de Ecclesia, in “Domo Mariae” prope Romam, diebus 22-23 novembris 1961.
Slide 103: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 Constitutio de B.M.V. DE BEATA MARIA VIRGINE MATRE DEI ET MATRE HOMINUM 1. [De arcta necessi tudine inter Christum et Mariam iuxta Dei beneplacitum]. 103 Redactio VIII Textus officialis editus Constitutio de B.M.V. DE BEATA MARIA VIRGINE MATRE DEI ET MATRE HOMINUM 1. [De arcta necessitu dine inter Christum et Mariam iuxta Dei beneplacitum]. Redactio V 20 ianuarii 1962 Cap. 5 DE MARIA, MATRE CAPITIS ET MATRE CORPORIS MYSTICI CHRISTI MEMBRORUM 1. [De arcta necessi tudine inter Christum, Mariam et Ecclesiam iuxta Dei beneplaci t u m]. Constitutio de B.M.V. DE MARIA MATRE DEI ET MATRE HOMINUM 1. [De arcta necessi tudine inter Christum, Mariam et Ecclesiam iuxta Dei beneplaci t u m]. LEGENDA: Redactio V Redactio VI Redactio VII = = = Schema capitis 5 «De Ecclesia» post animadversiones Subcommissionis denuo emendatum et missum ad omnia membra et consultores Commissionis Theologicae. Titulus: «De Maria Matre Capitis et Matre Corporis Mystici Christi membrorum». Schema Constitutionis autonomae «De Beata», separatum a Constitutione «De Ecclesia», ad votum Commissionis Theologicae die 5 martii 1962. Redactio, amplior facta cum tertia paragrapho, a Commissione Theologica approbata est die 10 martii 1962. Schema Constitutionis «De Beata», iuxta placita Commissionis Theologicae revisum, emendatum et auctum, typis editum et a Commissione Centrali Praeparatoria Concilii Oecumenici Vaticani II discussum et approbatum, cum emendationibus, die 20 iunii 1962. Textus officialis Constitutionis «De Beata», emendatus a Commissione Centrali et a Subcommissione de Schematibus emendandis, deinde a quodam latinista funditus revisus et typis polyglottis vaticanis editus. In hac Synopsi, emendationes a Commissione Centrali Praeparatoria exigitae litteris capitalibus indicantur; correctiones vero plurimae ab illo quodam latinista propositae, italicis characteribus significantur. Redactio VIII =
Slide 104: 104 Redactio I die 26 maii 1961 praeannuntiatio prophetica(2), incarnatio(3), nativitas(4), prima iudaeorum ac gentium adoratio(5), praecursoris Domini sanctificatio(6), in templo praesentatio(7), in Aegyptum fuga(8), miraculum in Cana(9), immo et ipsamet in Calvariae loco passio et mors(10). Cum itaque sapientis- IMMENSAE BONITATIS simus Deus, CREATOR omnium sapientissimus Deus, qui omnino liber erat in determinanda via ac ratione qua generis humani liberatio peragenda esset(11), qui omnino liber erat in determinanda via ac ratione qua generis humani liberatio peragenda esset(1), inde ab aeternitate uno eodemque decreto cum divinae Sapientiae incarnatione beatissimam Virginem Mariam praeelegit(2), Redactio II die 4 iulii 1961 REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 IMMENSAE BONITATIS CREATOR omnium sapientissimus Deus, qui omnino liber erat in determinanda via ac ratione qua generis humani liberatio perageretur, inde ab aeterno uno eodemque decreto cum divinae Sapientiae incarnatione beatissimam Virginem Mariam elegit(1), ex Immensae bonitatis Creator omnium sapientissimus Deus, qui omnino liber erat in determinanda via ac ratione qua generis humani liberatio perageretur, inde ab aeterno uno eodemque decreto cum divinae Sapientiae incarnatione beatissimam Vi r g i n e m praestituit, ex qua voluerit ut Verbum ex «muliere» carnem sumeret(12), NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem 1 PIUS IX, Bulla Ineffabilis Deus, 8 dec. 1854: Pii IX P. M. Acta, pars I, vol. I, p. 599: «vel ipsissima verba, quibus divinae Scripturae de increata Sapientia loquuntur, eiusque sempiternas origines repraesentant, consuevit tum in ecclesiasticis officiis, tum in sacrosancta Liturgia adhibere, et ad illius Virginis primordia transferre, quae uno eodemque decreto cum Divinae Sapientiae incarnatione fuerant praestituta»; LEO XIII, Litt. Encycl. Augustissimae Virginis, 12 sept. 1897: Leonis XIII P. M. Acta, XVII, p. 285: [Deus] «eam enim ab aeterno ordinavit ut Mater Verbi fieret humanam carnem assumpturi; ideoque inter omnia, quae
Slide 105: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 105 Redactio VIII Textus officialis editus Redactio V 20 ianuarii 1962 IMMENSAE BONITATIS CREATOR omnium sapientissimus Deus, qui omnino liber erat in determinanda via ac ratione qua generis humani liberatio perageretur, inde ab aeterno uno eodemque decreto cum divinae Sapientiae incarnatione beatissimam Virginem praestituit(1), ex qua Verbum IMMENSAE BONITATIS CREATOR omnium sapientissimus Deus, qui omnino liber erat in determinanda via ac ratione qua generis humani liberatio perageretur, inde ab aeterno uno eodemque decreto cum divinae Sapientiae incarnatione beatissimam Virginem praestituit(1), ex qua Verbum IMMENSAE BONITATIS CREATOR omnium sapientissimus Deus, qui omnino liber erat in determinanda via ac ratione qua generis humani liberatio perageretur, inde ab aeterno uno eodemque decreto cum divinae Sapientiae incarnatione beatissimam Virginem praestituit,1 ex qua Verbum IMMENSAE BONITATIS CREATOR omnium sapientissimus Deus, qui omnimoda frueba tur libertate in determinanda via ac ratione qua generis humani liberatio a se perageretur, ab aeterno uno eodemque decreto cum divinae Sapientiae incarnatione beatissimam Virginem praestituit,1 ex qua Verbum NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem essent in triplici ordine naturae, gratiae, gloriaeque pulcherrima, ita distinxit, ut merito eidem Ecclesia verba illa tribuerit: “ Ego ex ore Altissimi prodivi, primogenita ante omnem creaturam” [Eccli. 24, 5]»; PIUS XII, Const. Apost. Munificentissimus Deus, 1 nov. 1950: AAS 42 (1950) p. 768: «Idcirco augusta Dei Mater, Iesu Christo, inde ab omni aeternitate “uno eodemque decreto” praedestinationis, arcano modo coniuncta...».
Slide 106: 106 Redactio I die 26 maii 1961 Redactio II die 4 iulii 1961 ex qua Verbum caro factum, «ubi venit plenitudo temporis»( 3), nasceretur. et cum sacrae Litterae almam Dei Matrem nobis veluti ante oculos proponant divino suo Filio coniunctissimam, et ab illo inseparabilem, Cum autem Sacrae Litterae Mariam cum Iesu arctissimo et indissolubili vinculo, inde a praeannuntiatione prophetica(4) virginalique conceptione(5) usque ad Calvariae locum(6), coniunctam veluti ante oculos proponant, REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 qua Verbum caro factum, in plenitudine temporis(2), nasceretur. Cum autem Sacrae Litterae Mariam cum Iesu arctissimo et indissolubili vinculo, inde a praeannuntiatione prophetica(3) virginalique conceptione(4) coniunctam, veluti ante oculos proponant, Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 Verbum caro factum, in plenitudine temporis [cf. G a l. 4, 4] nasceretur. Cum autem Sacrae Litterae, sive diserte sive implicite, Mariam cum Iesu arctissimo et indissolubili vinculo, inde a praeannuntiatione prophetica [cf. Gen. 3, 15; Is. 7, 14; Mt. 1, 23] virginalique conceptione [cf. Lc. 1, 26-38] coniunctam, veluti ante oculos proponant, fieri nequit quin Ecclesia, Spiritu veritatis edocta, divini Redemptoris mysteria illustrando, mysterium quoque Dei Matris clariorem in lucem proferat. haud fieri poterat quin Ecclesia, quam Spiritus veritatis ad revelatarum perficiendam cognitionem veritatum infallibiliter dirigit(13), mysteria divini Redemptoris illustrando, munus quoque, privilegia et dona quibus Filius Matrem suam ornare voluit in lucem poneret haud fieri poterat quin Ecclesia, Spiritu veritatis edocta, mysteria divini Redemptoris illustrando, munus quoque, privilegia et dona quibus Filius Matrem suam ornare voluit in lucem poneret fieri nequit quin Ecclesia, Spiritu veritatis edocta, mysteria divini Redemptoris illustrando, munus quoque, privilegia et dona quibus Filius Matrem suam ditare voluit in lucem clariorem poneret
Slide 107: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 caro factum, in plenitudine temporis (cf. Gal. 4, 4) nasceretur. Cum autem Sacrae Litterae, sive diserte sive implicite, Mariam cum Iesu arctissimo et indissolubili vinculo, inde a praeannuntiatione prophetica (cf. Gen. 3, 15; Is. 7, 14; Mt. 1, 23) virginalique conceptione (cf. Lc. 1, 26-38) coniunctam, veluti ante oculos proponant, fieri nequit quin Ecclesia, a Spiritu Sancto – qui suam mysticam Sponsam ad profundiorem sensum clarioremque intelligentiam illorum quae in Sacris Fontibus obscure ac veluti implicite latebant assequendum infallibiliter ducit (cf. I o. 14, 26) eamque ab errore praeservat (cf. Mt. 16, 18; 28, 18-20; I o. 14, 16; 15, 26) – edocta, divini Redemptoris mysteria illustrando, mysterium quoque Dei Matris clariorem in lucem proferat. 107 Redactio VIII Textus officialis editus caro factum, in plenitudine temporis (cf. Gal. 4, 4) nasceretur. Cum autem Sacrae Litterae, sive diserte sive implicite, Mariam cum Iesu arctissimo et indissolubili vinculo coniunctam inde a praeannuntiatione prophetica (cf. Gen. 3, 15; Is. 7, 14; Mt. 1, 23) ac virginali conceptione (cf. MT. 1, 18-25 et Lc. 1, 26-38), veluti ante oculos proponant, plane congruit ut Ecclesia quae a Spiritu Sancto assistitur et ad ea plene percipienda c l a re que intelligenda, quae in sacris Fontibus obscure et veluti implicite latent, secure ducitur (cf. Io. 14, 26) atque ab errore praeser vatur (cf. Mt. 16, 18; 28, 18-20; Io. 14, 16; 15, 20) –, dum divini Redemptoris mysteria i l l u s t r a t, mysterium quoque Dei Matris clariorem in lucem proferat. Redactio V 20 ianuarii 1962 caro factum, in plenitudine temporis [cf. G a l. 4, 4] nasceretur. Cum autem Sacrae Litterae, sive diserte sive implicite, Mariam cum Iesu arctissimo et indissolubili vinculo, inde a praeannuntiatione prophetica [cf. Gen. 3, 15; I s. 7, 14; M t. 1, 23] virginalique conceptione [cf. Lc. 1, 26-38] coniunctam, veluti ante oculos proponant, fieri nequit quin Ecclesia, Spiritu veritatis edocta, divini Redemptoris mysteria illustrando, mysterium quoque Dei Matris clariorem in lucem proferat. caro factum, in plenitudine temporis [cf. G a l. 4, 4] nasceretur. Cum autem Sacrae Litterae, sive diserte sive implicite, Mariam cum Iesu arctissimo et indissolubili vinculo, inde a praeannuntiatione prophetica [cf. G e n. 3, 15; I s. 7, 14; M t. 1, 23] virginalique conceptione [cf. L c. 1, 26-38] coniunctam, veluti ante oculos proponant, fieri nequit quin Ecclesia, Spiritu veritatis edocta, divini Redemptoris mysteria illustrando, mysterium quoque Dei Matris clariorem in lucem proferat.
Slide 108: 108 Redactio I die 26 maii 1961 Redactio II die 4 iulii 1961 REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 Haec autem alma Dei Parens, non modo «supereminens» prorsusque singulare membrum, immo et exemplar Ecclesiae est, verum etiam eiusdem Mater, quae, cum Caput ipsum Corporis «prius mente quam corpore» concepisset, mater quoque facta est omnium «membrorum, quia – S. Augustino docente – cooperata est caritate ut fideles in Ecclesia nascerentur». Quapropter S. Synodus de Ecclesia docens, NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem S. AUGUSTINUS, De sancta virginitate, VI, 6: PL 40, 399, CSEL 41, 240. S. AUGUSTINUS, Sermo 25, De verbis Evangelii Matthaei XII, 41-50, 7: PL 46, 938: «Maria portio est Ecclesiae, sanctum membrum, excellens membrum, supereminens membrum, sed tamen totius corporis membrum». 4 S. AMBROSIUS, In Luc. II, 7: PL 15, 1555 (1635-1636), CSEL 32/4, 45: Maria «bene desponsata, sed virgo quia est Ecclesiae typus»; Cf. S. AUGUSTINUS, Sermo 213, 7: PL 38, 1064: «Mariae simillima est» Ecclesia. [Cf. MORIN G., O. S. B., S. Aurelii Augustini Tractatus sive sermones inediti ex cod. Guelferbytano 4096, Monaci 1917, p. 7]; S. AUGUSTINUS, Sermo 25, De verbis Ev. Matthaei XII, 41-50: PL 46, 938: «In ipsius typo [Ecclesiae] 2 3
Slide 109: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 Haec autem alma Parens, quae «cooperata est caritate ut fideles in Ecclesia nascerentur»,2 non modo «supereminens»3 prorsus singulareque membrum Ecclesiae est, verum etiam eiusdem exemplar,4 immo et Mater5 dicitur. 109 Redactio VIII Textus officialis editus Haec autem alma Parens, quae «cooperata est caritate ut fideles in Ecclesia nascerentur»,2 non modo «supereminens»3 prorsusque singulare membrum Ecclesiae est, verum etiam eiusdem exemplar,4 immo et Mater5 dicitur. Redactio V 20 ianuarii 1962 Haec autem alma Parens, quae «cooperata est caritate ut fideles in Ecclesia nascerentur» (2), non modo «supereminens»(3) prorsus singulareque membrum Ecclesiae est, verum etiam eiusdem exemplar(4), immo et Mater(5) dicitur. Haec autem alma Parens, quae «cooperata est caritate ut fideles in Ecclesia nascerentur» (2), non modo «supereminens»(3) prorsus singulareque membrum Ecclesiae est, verum etiam eiusdem exemplar(4), immo et Mater(5) dicitur. Quapropter S. Synodus de Ecclesia docens, Quapropter S. Synodus postquam de Ecclesia locuta est, Quapropter S. Synodus, postquam de Corpore Christi Mystico locuta est, documentis anteactis Magisterii vivi Ecclesiae, unici authentici interpretis depositi revelati, inhaerens, Quapropter S. Synodus, postquam de Corpore Christi Mystico locuta est, S U P ERIORIBUS INHAERENS DOCUMENTIS Magisterii vivi Ecclesiae, unici authentici interpretis depositi revelati, NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem Maria virgo praecessit»; cf. DENIS M., Sancti Aurelii Augustini Hipponensis Episcopi Sermones inediti adiunc tis quibusdam dubiis, Vindobonae 1792, pp. 116-124; MORIN G., O. S. B., S. Augustini Sermones post Maurinos reperti probatae damtaxat auctoritatis nunc primum disquisiti..., in: Miscell. Agostiniana (Studi e Testi, I), Romae 1930, p. 163. 5 Cf. LEO XIII, Litt. Encycl. Adiutricem populi, 5 sept. 1895: Leonis XIII P. M. Acta, XV, p. 302: «... verissime quidem Mater Ecclesiae atque magistra et regina Apostolorum...»; BENEDICTUS XIV, Bulla aurea Gloriosae Dominae, 27 sept. 1748 [Documentos Marianos, n. 210]: «... Catholica Ecclesia, Sancti Spiritus magisterio edocta, eamdem... tamquam amantissimam Matrem... semper professa est».
Slide 110: 110 Redactio I die 26 maii 1961 Redactio II die 4 iulii 1961 REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 tum locum quem Dei hominumque mater in Ecclesia occupat, tum privilegia quibus Filius Matrem suam exornavit, nostraque erga eam officia statueret. nostraque erga eam officia statueret. nostraque erga eam officia statueret. tum nostra erga tam sublimem creaturam officia, summatim breviterque illustrat, non modo ut praeiudicatae opiniones hac in re arceantur, verum etiam ut scientia ac pietas marialis plane utique recteque florescant. 2. (De munere beatis simae Virginis Mariae in oeconomia nostrae salutis). Verbum aeterni Patris, cum hominis naturam vellet sumere, ut homo per hominem salvaretur fieretque consors divinae naturae, 2. [De munere bea - 18. [De munere bea - 2. [De munere bea tissimae Virginis Ma - tissimae Virginis Ma - tissimae Virginis Ma riae in oeconomia no - riae in oeconomia no - riae in oeconomia no strae salutis]. strae salutis]. strae salutis]. Verbum aeterni Patris, cum hominis naturam «ex muliere» vellet sumere, ut quoniam per feminam mors acciderat, vita nobis per feminam nasceretur, et sic liberatio in utroque Cum igitur aeterni Patris Verbum hominis naturam «ex muliere»(5) sumere voluisset, ut quoniam per feminam mors, vita nobis per feminam oriretur, et sic liberatio Cum igitur aeterni Patris Verbum hominis naturam «ex muliere» [cf. G a l. 4, 4] sumere voluisset, ut quoniam per feminam mors, vita nobis per feminam oriretur, et sic
Slide 111: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 111 Redactio VIII Textus officialis editus opportunum censet summatim breviterque illustrare, Redactio V 20 ianuarii 1962 tum locum quem Dei hominumque mater in Ecclesia occupat, tum privilegia quibus Filius Matrem suam exornavit, tum nostra erga tam sublimem creaturam officia, summatim breviterque illustrat, non modo ut praeiudicatae opiniones hac in re arceantur, verum etiam ut scientia ac pietas marialis plane utique recteque florescant. tum locum quem Dei hominumque mater in Ecclesia occupat, tum privilegia quibus Filius Matrem suam exornavit, tum nostra erga tam sublimem creaturam officia, summatim breviterque illustrat, ut scientia ac pietas marialis plene recteque florescant et praeiudicatae opiniones hac in re arceantur. tum locum quem Dei hominumque mater in Ecclesia occupat, tum privilegia quibus Filius Matrem suam exornavit, tum nostra erga tam sublimem creaturam officia, summatim breviterque illustrat, ut scientia ac pietas marialis plane recteque florescant et praeiudicatae opiniones hac in re arceantur. tum locum quem Dei hominumque Mater in Ecclesia occupat, tum privilegia quibus Filius Matrem suam exornavit, tum nostra erga tam sublimem creaturam officia, ut scientia ac pietas marialis plane recteque florescant et praeiudicatae opiniones hac in re arceantur. 2. [De munere bea - 2. [De munere bea - 2. [De munere Bea - 2. [De munere beatis tissimae Virginis Ma - tissimae Virginis Ma - tissimae Virginis Ma - simae Virginis Mariae riae in oeconomia no - riae in oeconomia no - riae in oeconomia no - in oeconomia nostrae salutis]. strae salutis]. strae salutis]. strae salutis]. Cum igitur aeterni Patris Verbum hominis naturam ex muliere [cf. Gal. 4, 4] sumere voluisset, ut quoniam per feminam mors, vita nobis per feminam oriretur, et Cum igitur aeterni Patris Verbum hominis naturam ex muliere sumere voluisset, ut quoniam per feminam mors, vita nobis per feminam oriretur, et sic liberatio in utroque Cum igitur aeterni Patris Verbum hominis naturam ex muliere sumere voluisset, ut quoniam per feminam mors, vita nobis per feminam oriretur, et sic liberatio in utroCum igitur aeterni Patris Verbum hominis naturam ex muliere sumere voluerit ut, quemadmodum per feminam mors, ita et vita nobis per feminam oriretur, et sic
Slide 112: 112 Redactio I die 26 maii 1961 Redactio II die 4 iulii 1961 sexu haberetur(7), non id ante perfecit quam accesserit designatae matris, ex praevisis meritis Christi sublimiore modo redemptae(14), omnino libera consensio. non id ante perfecit quam accesserit designatae matris, ex praevisis meritis Christi sublimiore modo redemptae(8), omnino libera consensio(9). REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 in utroque sexu haberetur(6), non id ante perfecit quam designatae matris, ex praevisis meritis Christi sublimiore modo redemptae(7), omnino libera consensio accessisset(8). Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 liberatio in utroque sexu haberetur, non id ante perfecit quam designatae matris, ex praevisis meritis Christi, sublimiore modo redemptae, liber consensus [cf. Lc. 1, 38] in incarnationem redemptricem accessisset. NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem S. AUGUSTINUS, Quaestiones octoginta tres, q. 11: PL 40, 14; De Trin. I, 13, c. 18: PL 42, 1032. INNOCENTIUS III, Sermo 28, In Assumptione B. M. V.: PL 217, 581: «Oportebat enim, ut sicut per feminam mors intravit in orbem, ita per feminam vita rediret in orbem. Et ideo quod damnavit Eva, salvavit Maria, ut unde mors oriebatur, inde vita resurgeret...». PIUS XII, Litt. Encycl. Ad caeli Reginam, 11 oct. 1954: AAS 46 (1954), pp. 634-635: «Si Maria, in spirituali procuranda salute, cum Iesu Christo, ipsius salutis principio, ex Dei placito sociata fuit, et quidem simili quodam modo, quo Heva fuit cum Adam, mortis principio, consociata, ita ut asseverari possit nostrae salutis opus, secundum quandam “recapitulationem” [S. IRENAEUS, Adv. haer., V, 19: PG 7, 1175 B] peractum fuisse, in qua genus humanum, sicut per virginem morti adstrictum fuit, ita per virginem salvatur...». 7 ALEXANDER VII, in Bulla Sollicitudo omnium Ecclesiarum, 8 dec. 1661, adhibuit formulam «eius animam in primo instanti creationis atque infusionis in corpus fuisse speciali Dei gratia et privilegio, intuitu meritorum Iesu Christi eius Filii humani generis Redemptoris, a macula peccati originalis praeservatam immunem» [cf. Virgo Immaculata, in: Acta Congressus Mariologici-Mariani, Romae anno 1954 celebrati, vol. II, Romae 1956, p. 219; Bulla Ineffabilis Deus: Pii IX P. M. Acta, pars I, vol. I, p. 602]. In ipsamet Bulla legitur: «Omnes pariter norunt quantopere solliciti fuerint Sacrorum Antistites vel in istis ecclesiasticis conventibus palam publiceque profiteri, sanctissimam Dei Genitricem Virginem Mariam ob praevisa Christi Domini Redemptoris merita numquam originali subiacuisse peccato, sed praeservatam omnino fuisse ab originis labe, et IDCIRCO sublimiori modo redemptam» [SARDI V., La solenne definizione del dogma dell’Immacolato concepimento, Romae, 1905, II, p. 306]. In Instrumento dogmaticae definitionis Immaculati Conceptus Beatae V. Mariae legitur: «gratia plenam, benedictam in mulieribus, omnino nempe ab originis labe praeservatam, ET IDCIRCO SUBLIMIORI MODO 6
Slide 113: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 que sexu haberetur,6 non id ante perfecit quam designatae matris, ex praevisis meritis Christi sublimiore modo redemptae,7 liber consensus (cf. Lc. 1, 38)8 in Filii Dei incarnationem redemptricem accessisset. 113 Redactio VIII Textus officialis editus SEXUS Redactio V 20 ianuarii 1962 sic liberatio in utroque sexu haberetur(6), non id ante perfecit quam designatae matris, ex praevisis meritis Christi, sublimiore modo redemptae(7), liber consensus [cf. Lc. 1, 38](8) in incarnationem redemptricem accessisset. sexu haberetur(6), non id ante perfecit quam designatae matris, ex praevisis meritis Christi sublimiore modo redemptae(7), liber consensus [cf. Lc. 1, 38](8) in Filii Dei incarnationem redemptricem accessisset. liberatio OPE UTRIUSQUE haberetur,6 non id ante perfecit quam designatae matris, ex praevisis meritis Christi sublimiore modo redemptae,7 L IBERA ACCEPTATIO ACCESSISSET (cf. Lc. 1, 38),8 UT FILIUS DEI INCARNATIONE EIUS QUOQUE FILIUS AC NOVUS ADAM SALVAT O RQUE MUNDI FIERET. NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem REDEMPTAM» [SARDI V., Op. cit., II, p. 454]. PIUS XII, Litt. Encycl. Fulgens corona, 8 sept. 1953: AAS 45 (1953) p. 581: «Facile cernimus Christum Dominum perfectissimo quodam modo divinam Matrem suam revera redemisse, cum, Ipsius meritorum intuitu, eadem a Deo praeservata esset a quavis hereditaria labe immunis». 8 In Lc. 1, maternitas divina proponitur Mariae [30-33], Maria difficultates exponit quas angelus solvit [34-37], et tunc demum Maria assentitur [38]. S. LEO MAGNUS, Sermo 21, c. 1: PL 54, 191: «Virgo regia Davidicae stirpis eligitur, quae sacro gravidanda foetu divinam humanamque prolem prius conciperet mente quam corpore». INNOCENTIUS III, Sermo 12: In Purificatione B. V. M.: PL 217, 506: «His ita peractis, statim Spiritus Sanctus advenit, et triplicem viam ante faciem Domini praeparavit. Prima fuit virginalis consensio...». LEO XIII, Litt. Encycl. Octobri mense, 22 sept. 1891: Leonis XIII P. M. Acta, XI, p. 303: «Filius Dei aeternus, quum, ad hominis redemptionem et decus, hominis naturam vellet suscipere, eaque re mysticum quoddam cum universo humano genere initurus esset connubium, non id ante perfecit quam liberrima consensio accessisset designatae Matris, quae ipsius generis humani personam quodammodo agebat». LEO XIII, Litt. Encycl. Iucunda semper, 8 sept. 1894: Leonis XIII P. M. Acta, XIV, p. 307: «Filius enim Dei aeternus sese inclinat ad homines, homo factus; assentiente vero Maria et concipiente de Spiritu Sancto». LEO XIII, Litt. Encycl. Octobri mense: ASS 24 (1891) p. 195. Virgineum consensum fuisse omnino liberum quamplurimi sancti, Patres et theologi affirmant. Cf. BOVER I. M., Deiparae Virginis consensus corre demptionis ac mediationis fundamentum, Matriti, 1942, pp. 245-248.
Slide 114: 114 Redactio I die 26 maii 1961 Qua efficaci consensione in incarnationem redemptricem, Maria, filia Adae, facta est non solum mater Dei, eo quod naturaliter unus idemque communis Dei Patris ac Vi rginis est Filius, sed etiam mater ipsius Salvatoris qua talis, ac proinde quodammodo illorum qui salvantur: mater totius Corporis Christi mystici quod est Ecclesia(15). Redactio II die 4 iulii 1961 Qua efficaci consensione in incarnationem redemptricem, Maria, filia Adae, facta est non solum mater Dei, sed etiam mater ipsius Redemptoris qua talis, ac proinde quodammodo illorum qui redempti sunt: mater totius Corporis Christi mystici quod est Ecclesia(10). REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 Qua efficaci consensione in incarnationem redemptricem, Maria, filia Adae, facta est mater Iesu ut Salvatoris, ac proinde quodammodo mater illorum qui redempti sunt(9). Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 Quo consensu, Maria, filia Adae, facta est non tantummodo mater Iesu, unici divini Mediatoris ac Redemptoris, verum etiam consors cum eo in humani generis redemptione peragenda. NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem 9 Iuxta doctrinam Romanorum Pontificum, «FIAT» prolatum a B. Virgine in Annuntiatione fuit origo missionis et gloriae B. Virginis Matris et Reginae. Maria fuit sibi conscia se concipere Verbum Dei; fuit conscia loci et muneris quatenus est Mater Redemptoris et hominum; responsum dedit angelo prompte et nomine totius humanitatis faciens possibilem passionem, mortem et resurrectionem Christi; cum hoc «FIAT» facta est mater spiritualis hominum. Cf. Notre-Dame, «Les enseign. pontif.», p. [73], n. 701, 741, 214, 372, 381, 230, 648. S. LEO MAGNUS, Sermo 6 in Nativitate Domini: PL 54, 213: «Generatio enim Christi origo est populi christiani, et natalis Capitis natalis est corporis». LEO XIII, Litt. Apost. Parta humano generi, 8 sept. 1901: Leonis XIII P. M. Acta, XXI, p. 158: «O quam suavis igitur, quam grata angelica salutatio accidit beatae Virgini, quae tum, cum Gabriel eam salutavit, SENSIT SE DE SPIRITU SANCTO CONCEPISSE Verbum Dei». LEO XIII, Litt. Encycl. Fidentem piumque, 20 sept. 1896: Leonis XIII P. M. Acta, XVI, pp. 282-283: «Ipsa ad homines in sempiternum ruentes exitium Servatorem adduxit, iam tunc scilicet quum pacifici sacramenti nuncium, ab Angelo in terris allatum, admirabili assensu loco totius humanae naturae, excepit... inde simul elucent Mariae promerita de reconciliatione et salute nostra». S. PIUS X, Litt. Encycl. Ad diem illum, 2 febr. 1904: Acta Pii X, I, pp. 152-153: «An non Christi mater
Slide 115: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 Quo consensu, Maria, filia Adae, facta est non tantummodo mater Iesu, unici divini Mediatoris ac Redemptoris, 115 Redactio VIII Textus officialis editus Quo consensu, Maria, filia Adae, facta est non tantummodo mater Iesu, unici divini Mediatoris ac Redemptoris, Redactio V 20 ianuarii 1962 Quo consensu, Maria, filia Adae, facta est non tantummodo mater Iesu, unici divini Mediatoris ac Redemptoris, Quo consensu, Maria, filia Adae, facta est non tantummodo mater Iesu, unici divini Mediatoris ac Redemptoris, verum etiam consors cum eo in humani generis redemptione peragenda(9). verum etiam consors cum eo in humani generis redemptione peragenda(9). verum etiam consors cum eo in humani generis redemptione peragenda.9 VERUM ETIAM CUM EO ET SUB EO operam suam consociavit in humani generis redemptione peragenda.9 NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem Maria? Nostra igitur et mater est... aeternum Dei Filium non ideo tantum concepit Virgo ut fieret homo, humanam ex ea assumens naturam; verum etiam ut, per naturam ex ea assumptam, mortalium fieret sospitator.... In uno igitur eodemque alvo castissimae Matris et carnem Christus sibi assumpsit et spiritale simul corpus adiunxit, ex iis nempe coagmentatum qui credituri erant in eum. Ita ut Salvatorem habens Maria in utero, illos etiam dici queat gessisse omnes, quorum vitam continebat vita Salvatoris. Universi ergo, quotquot cum Christo iungimur, quique, ut ait Apostolus, membra sumus corporis eius, de carne eius et ossibus eius, de Mariae utero egressi sumus, tamquam corporis instar cohaerentis cum capite. Unde, spiritali quadem ratione ac mystica, et Mariae filii nos dicimur, et ipsa nostrum omnium mater est...». Eamdem ideam repetit PIUS XII in sermone ad Congressum Marianum Canadensem, 19 iun. 1947: AAS 39 (1947) pp. 268-270. PIUS XII, Litt. Encycl. Mystici Corporis, 29 iun. 1943: AAS 35 (1943) pp. 247-248: «Ipsa fuit, quae Christum Dominum, iam in virgineo gremio suo Ecclesiae Capitis dignitate donatum... edidit... Ipsa igitur, omnium membrorum Christi sanctissima Genitrix...». Ibid., p. 247: «Quaeque consensit “loco totius humanae naturae”, ut “quoddam spirituale matrimonium inter Filium Dei et humanam naturam” haberetur». BOVER I. M., in op. cit. per plus quam 350 paginas probare conatur Deiparae Virginis consensum cor-
Slide 116: 116 Redactio I die 26 maii 1961 Qui Dei hominumque matris salutariter efficax consensus Redactio II die 4 iulii 1961 Qui Dei hominumque matris, salutariter efficax consensus REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 Qui Dei hominumque matris salutaris consensus Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 Qui Dei Genitricis salutaris consensus atque consortium a tempore virginalis conceptionis usque ad Christi mortem haud raro confirmatus est, maxime vero dum, non sine divino consilio, iuxta crucem stetit ibique voluntatem suam voluntati aeterni Patris coniunxit, cum Unigeno (!) suo acerrime condoluit, et fructum ventris sui, pre- a tempore virginalis conceptionis usque ad Christi mortem haud raro confirmatus est (11), a tempore virginalis conceptionis usque ad Christi mortem haud raro confirmatus est (10), a tempore virginalis conceptionis usque ad Christi mortem perseveravit, maxime vero dum, non sine divino consilio, iuxta crucem stetit [cf. I o. 19, 25], cum Unigeno (!) suo acerrime condoluit, eundemque ut pretium redemptionis nostrae, cum Ipso et per Ipsum maxime vero dum, maxime vero dum, non sine divino consi- non sine divino consilio, iuxta crucem stetit lio, iuxta crucem stetit ibique voluntatem ibique aeterno Patri suam voluntati aeterni liberrime obsecuta est, Patris coniunxit, cum cum Unigeno (!) suo Unigeno (!) suo acerri- acerrime condoluit me condoluit, et fruc- e u ndemque ut pretum ventris sui, pre- tium redemptionis NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem redemptionis ac mediationis fundamentum esse. Et sane, angelus Virgini una cum divina maternitate humanam quoque salutem annuntiat, et Virgo, angelo respondens, humanam quoque salutem intendit ac spectat. Ulterius, Incarnatio est salutis exordium, et divina maternitas ad humanam salutem a Deo providenter ordinatur et fructum edit formaliter salutarem. S. IOANNES DAMASCENUS, Homilia 1 in Nativ. B. V. M.: PG 96, 671: «Maria divinae obsequens voluntati, deceptorem anguem ipsa decepit, ac mundo immortalitatem invexit». Nota sunt praeterea verba S. LEONIS, Sermo in Nativ. Domini, c. 1: PL 54, 191: «Prius mente quam corpore» Virgo concepit. Cf. etiam S. AUGUSTINUS, Sermo 215, 4: PL 38, 1074. Est consensus in Salvatorem incarnandum qui [Mt. 1, 21] «salvum faciet populum suum a peccatis eorum». Notum est auctores catholicos haud idem sentire quoad varios textus patristicos, qui in supra allegato opere P. BOVER leguntur. Id potissimum dicendum quod attinet ad scripta S. EPHRAEM, de quo iure merito-
Slide 117: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 Qui Dei Genitricis salutaris consensus atque consortium 117 Redactio VIII Textus officialis editus Huiusmodi autem Dei Genitricis salutaris consensus, unde et eius consortium in re demptionis opere per ficiendo, a tempore virginalis conceptionis Iesu Christi usque ad eius mortem perseveravit,10 maxime vero tunc eni tuit, cum iuxta crucem, non sine divino consi lio, stetit (cf. Io. 19, 25); vehementer cum Unigenito suo condoluit; eum ut pretium redemptionis nostrae, cum Ipso et per Ipsum Redactio V 20 ianuarii 1962 Qui Dei Genitricis salutaris consensus atque consortium Qui Dei Genitricis salutaris consensus atque consortium a tempore virginalis conceptionis Iesu Christi usque ad eius mortem perseveravit(10), maxime vero dum, non sine divino consilio, iuxta crucem stetit [cf. I o. 19, 25], cum Unigeno (!) suo acerrime condoluit, eundemque ut pretium redemptionis nostrae, cum Ipso, et per a tempore virginalis conceptionis Iesu Christi usque ad eius mortem perseveravit(10), maxime vero dum, non sine divino consilio, iuxta crucem stetit [cf. I o. 19, 25], cum Unigeno (!) suo vehementer condoluit, eundemque ut pretium redemptionis nostrae, cum Ipso, et per a tempore virginalis conceptionis Iesu Christi usque ad eius mortem perseveravit,10 maxime vero dum, non sine divino consilio, iuxta crucem stetit (cf. Io. 19, 25), cum Unigeno (!) suo vehementer condoluit, eundemque ut pretium redemptionis nostrae, cum Ipso, et NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem que scribit RICCIOTTI: «Trattare degli scritti di S. Efrem è come mettersi a navigare in un mare le cui rive ancora non siano state tutte esplorate e sulla cui superficie s’intravedono minacciosi molti scogli: il mare è la quantità degli scritti, le rive sono il loro numero, gli scogli sono le interpolazioni e false attribuzioni» [cf. RICCIOTTI G., S. Efrem Siro..., Roma-Torino, 1925, p. 91]. 10 Cf. Lc. 2, 1-7; 2, 16-20; 22, 22-38; Mt. 1, 20-23; 2, 11. 13-15; Io. 19, 25-27. LEO XIII, Litt. Apost. Parta humano generi, l. c. XXI, p. 159: Maria «mysteriis nostrae Redemptionis... non adfuit tantum, sed interfuit». LEO XIII, Litt. Encycl. Iucunda semper: l. c. XIV, p. 307: «Quum enim se Deo vel ancillam ad matris officium exhibuit vel totam cum Filio in templo devovit, utroque ex facto iam tum (!) consors cum eo exstitit laboriosae pro humano genere expiationis». S. PIUS X, Litt. Encycl. Ad diem illum, 2 febr. 1904: Acta Pii X, I, p. 150: «Opus est omnino sanctissimam eius Matrem mysteriorum divinorum participem ac veluti custodem agnoscere, in qua, tamquam in fundamento post Christum nobilissimo, fidei saeculorum omnium exstruitur aedificatio».
Slide 118: 118 Redactio I die 26 maii 1961 tium redemptionis nostrae, cum Christo et per Christum nova veluti Eva obtulit(16). Redactio II die 4 iulii 1961 tium redemptionis nostrae, cum Christo et per Christum nova veluti Eva obtulit(12). REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 nostrae, cum Ipso et per Ipsum perlibenter obtulit(11). Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 perlibenter obtulit; quum, ut mater fidelium a Christo ipso salutatur [cf. Io. 19, 2627]. NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem Summi Pontifices loquendo de Maria sub cruce dicunt quod Maria exercebat actus fidei, spei et caritatis, ita unita amore doloribus Christi ut sit connexio inter compassionem Mariae et redemptionem; ipsa renuntiat iuribus maternis et offert sacrificium maternum, fitque nostra mater spiritualis. Paucis verbis: compassio Mariae connexionem habet cum redemptione, talique modo ut ipsa inde merito dici possit corredemptrix, et per modum unius recensentur fructus redemptionis Christi et compassionis Mariae. En quidam textus: LEO XIII, Litt. Apost. Iucunda semper, 8 sept. 1894: Acta Leonis XIII, XIV, pp. 307-308: «Consors cum eo exstitit laboriosae pro humano genere expiationis: ex quo etiam, in acerbissimis Filii angoribus et cruciamentis, maxime animo condoluisse dubitandum non est. Ceterum, praesente ipsa et spectante, divinum illud sacrificium erat conficiendum, cui victimam de se generosa aluerat... stabat iuxta crucem Iesu Maria, Mater eius, quae tacta in nos caritate immensa ut susciperet filios, Filium ipsa suum ultro obtulit iustitiae divinae, cum eo commoriens corde, doloris gladio transfixa». S. PIUS X, Litt. Encycl. Ad diem illum, 2 febr. 1904: Acta Pii X, I, p. 153: «Ad haec, Deiparae sanctissimae non hoc tantum in laude ponendum est quod nascituro ex humanis membris Unigenito Deo carnis suae materiam ministravit, qua nimirum saluti hominum compararetur hostia; verum etiam officium eiusdem hostiae custodiendae nutriendaeque atque adeo, stato tempore, sistendae ad aram». BENEDICTUS XV, Litt. Apost. Inter sodalicia, 22 mart. 1918: AAS 10 (1918) p. 182: «Ita cum Filio patiente et moriente passa est et paene commortua, sic materna in Filium iura pro hominum salute abdicavit placandaeque Dei iustitiae, quantum ad se pertinebat, Filium immolavit, ut dici merito queat, Ipsam cum Christo humanum genus redemisse». PIUS XI, Litt. Encycl. Miserentissimus Redemptor, 8 maii 1928: AAS 20 (1928) p. 178: «Praesens arrideat Virgo Dei Parens benignissima, quae, cum Iesum nobis Redemptorem ediderit, aluerit, apud crucem hostiam obtulerit, per arcanam cum Christo coniunctionem eiusdemque gratiam omnino singularem, Reparatrix item extitit pieque appellatur». PIUS XII, Litt. Encycl. Mystici Corporis: AAS 35 (1943), p. 247: «Ipsa fuit, quae vel propriae vel hereditariae labis expers, arctissime semper cum Filio suo coniuncta, eumdem in Golgotha, una cum maternorum iurium maternique amoris sui holocausto, nova veluti Eva, pro omnibus Adae filiis, miserando eius lapsu foedatis, Aeterno Patri obtulit». 11
Slide 119: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 per Ipsum perlibenter obtulit;11 119 Redactio VIII Textus officialis editus magno animo obtulit;11 Redactio V 20 ianuarii 1962 Ipsum perlibenter obtulit(11); Ipsum perlibenter obtulit(11); quum, ut mater generis humani a Christo ipso salutatur [cf. I o. 19, 26-27](12). cum, ut mater hominum a Christo ipso indicatur [cf. I o. 19, 26-27](12). cum, ut mater hominum a Christo ipso indicatur (cf. Io. 19, 26-27).12 cumque demum ab eodem Christo Iesu in cruce moriente mater hominibus data est (cf. Io. 19, 26-27).12 NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem Afferri quoque potuissent, praeter testimonia Ss. Roberti Bellarmini et Petri Canisii, permultae aliorum theologorum auctoritates. Notum est plures Vicarios Christi constanter et consulto affirmasse Iesum Christum sanxisse Matrem suam nostram quoque esse Matrem, eamque testamento illo sollemni a Ioanne tradito [cf. Io. 19, 26-27], nobis in persona Discipuli dilecti reliquisse; cf. UNGER D., O. F. M. Cap., The Meaning of John 19. 26-27 in the Light of Papal Documents, in: Marianum 21 (1959), pp. 186-221, ubi afferuntur testimonia BENEDICTI XIV, PII VIII, GREGORII XVI, PII IX, LEONIS XIII, BENEDICTI XV, PII XI, PII XII. Ex hisce quamplurimis testimoniis en quaedam tantummodo: LEO XIII, Litt. Encycl. Octobri mense: ASS 24 (1891-92) p. 196: «... talem de cruce praedicavit, quum universitatem humani generis, in Ioanne discipulo, curandam ei fovendamque commisit...»; ID., Epist. Apost. Amantissimae voluntatis, 14 apr. 1895: ASS 27 (1894/95) p. 592: «... sanctissimam Dei Genitricem, quam humano generi Christus ipse e cruce reliquit atque attribuit matrem...»; ID., Litt. Encycl. Adiutricem populi: ASS 28 (1895/96) p. 130: «Eximiae in nos caritatis [Christi] mysterium ex eo quoque luculenter proditur, quod moriens Matrem ille suam Ioanni discipulo matrem voluit relictam, testamento memori: “Ecce filius tuus”. In Ioanne autem, quod perpetuo sensit Ecclesia, designavit Christus personam humani generis, eorum in primis qui sibi ex fide adhaerescerent...»; BENEDICTUS XV, Litt. Apost. Inter Sodalicia, 22 mart. 1918: AAS 10 (1918) p. 182: «Liquet item, Virginem Perdolentem, utpote quae, a Iesu Christo universorum hominum Mater constituta...»; PIUS XI, Litt. Apost. Explorata res, 2 febr. 1923: AAS 15 (1923) p. 104: «... Virgo perdolens redemptionis opus cum Iesu Christo participavit, et constituta hominum Mater, eos, sibi veluti testamento divinae caritatis commendatos, amplexa...»; ID., Litt. Encycl. Lux veritatis, 25 dec. 1931: AAS 23 (1931) p. 514: «... talem de cruce praedicavit, cum universitatem humani generis in Ioanne discipulo, curandam ei fovendamque commisit» [citando Encycl. Leonis XIII, cf. supra]; PIUS XII, Litt. Encycl. Fulgens corona, 8 sept. 1953: AAS 45 (1953) p. 584: «... Mater nostra Maria nihil optatius habet, nihil iucundius, quam cum eos videt, quos sub Cruce Nati in eius vicem suscepit filios...»; ID., Epist. ad Em.mum Card. Al. Maglione, 15 apr. 1942: AAS 34 (1942) p. 126; 12
Slide 120: 120 Redactio I die 26 maii 1961 Quoniam vero humanae redemptionis opus non ante perfectum erit quam promissus a Christo Spiritus Sanctus advenerit, Maria, quae suis precibus impetravit effusionem Spiritus, qui anima est Ecclesiae, die Pentecostes, cum Apostolis in Caenaculo aderat (17). Redactio II die 4 iulii 1961 Quoniam vero humanae redemptionis opus non ante integrum erit quam promissus a Christo Spiritus Sanctus advenerit, Maria, quae suis precibus impetravit effusionem Spiritus, die Pentecostes, cum Apostolis in Caenaculo aderat (13). REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 Quoniam vero humanae redemptionis opus non ante integrum erit quam promissus a Christo Spiritus Sanctus advenerit, Maria, suis precibus impetrans effusionem Spiritus, die Pentecostes, cum Apostolis in Caenaculo aderat(12). Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 Quoniam vero humanae redemptionis sacramentum non ante perfectum erit quam promissus a Christo Spiritus Sanctus, in die Pentecostes, advenerit, Maria, una cum Apostolis in oratione perseverans [cf. Act. 1, 14] suis quoque precibus effusionem Spiritus impetravit. Cum itaque beatissima Cum itaque beatissima Virgo, divina provi- Virgo, divina providentia sic disponente, dentia sic disponente, hisce in terris Christi hisce in terris Christi passibilis fuerit gene- passibilis fuerit gene- Cum itaque beatissima Virgo, divina Providentia sic disponente, hisce in terris Christi passibilis fuerit gene- Cum itaque beatissima Virgo ab aeterno praedestinata, ut sit Dei hominumque mater, divina Providentia sic NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem ID., Alloc. Iis qui interfuerunt Conventui Sodalitatis internationalis “Filiarum Mariae Immaculatae”, 17 iul. 1954: AAS 46 (1954) p. 494; IOANNES XXIII, Nuntius Radiophonicus VII Congressui Mariano Galliae: L’Oss. Rom. 10-11 iul. 1961: «La sainte Ecriture, avec ce point très lumineux... qui vous conduit... au sommet sublime de la théologie mariale, Jésus au haut sur la croix: à ses pieds, Marie, la mère, et Jean, l’Apotre de prédilection...»; ID., L’omaggio dei redenti alla Madre celeste: L’Oss. Rom. 8 sept. 1960: «Il Nuovo Testamento incomincia, ben si può dire, con le parole del divino Inviato: “Angelus Domini nuntiavit Mariae”. Al termine, al vertice della comunicazione della Divinità con l’umanità, è Gesù il Redentore del mondo, il quale, poco prima della sua morte di croce, affida Maria all’Apostolo Giovanni dicendogli: “Ecco tua Madre”, e raccomandando il discepolo a Maria aggiunge: “Ecco il tuo figlio”. Il testamento del Signore è il suggello, la manifestazione più alta della vita della santa Chiesa... Nella vita del cristiano tutto dunque è illuminato da questa nota che tocca il cuore: Maria nostra Madre». Cf. KERRIGAN A., O. F. M., Jo. 19, 23-27 in the Light of Johannine Theology and the Old Testament, in: Antonianum 35 (1960) pp. 369-416. 13 Act. 1, 14; 2, 1-4. LEO XIII, Litt. Encycl. Superiore anno, 30 aug. 1884: Acta Leonis XIII, IV, p. 124: «Intuendum item
Slide 121: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 Quoniam vero humanae redemptionis sacramentum non ante perfectum erit, quam promissus a Christo Spiritus Sanctus, in die Pentecostes, advenerit, Maria, una cum Apostolis in oratione perseverans (cf. A c t. 1, 14) suis quoque precibus effusionem Spiritus impetravit.13 121 Redactio VIII Textus officialis editus Quoniam vero humanae redemptionis sacramentum non ante perfectum erit, quam promissus a Christo Spiritus Sanctus, in die Pentecostes, advenerit, Mariam una cum Apostolis in oratione in Caenaculo contem plamur perseverantem (cf. Act. 1, 14), suis quoque precibus effusionem Spiritus implo rantem.13 Cum itaque beatissima Virgo ab aeterno praedestinata ut esset Dei hominumque mater, divina Providentia sic Redactio V 20 ianuarii 1962 Quoniam vero humanae redemptionis sacramentum non ante perfectum erit quam promissus a Christo Spiritus Sanctus, in die Pentecostes, advenerit, Maria, una cum Apostolis in oratione perseverans [cf. A c t. 1, 14] suis quoque precibus effusionem Spiritus impetravit(13). Quoniam vero humanae redemptionis sacramentum non ante perfectum erit quam promissus a Christo Spiritus Sanctus, in die Pentecostes, advenerit, Maria, una cum Apostolis in oratione perseverans [cf. A c t. 1, 14] suis quoque precibus effusionem Spiritus impetravit(13). Cum itaque beatissima Virgo ab aeterno praedestinata, ut sit Dei hominumque mater, divina Providentia sic Cum itaque beatissima Virgo ab aeterno praedestinata, ut sit Dei hominumque mater, divina Providentia sic Cum itaque beatissima Virgo ab aeterno praedestinata, ut sit Dei hominumque mater, divina Providentia sic NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem in exemplum Apostolorum, qui maximum Spiritus Paracliti donum sibi promissum exspectaverunt, perseverantes unanimiter in oratione cum Maria Matre Iesu». LEO XIII, Litt. Encycl. Adiutricem populi: Acta Leonis XIII, XV, p. 302: «In Ioanne autem, quod perpetuo sensit Ecclesia, designavit Christus personam humani generis... Huius igitur singularis muneris et laboriosi partes ea suscepit obiitque magnanima, consecratis in Caenaculo auspiciis: christianae gentis primitias iam tum sanctimonia exempli, auctoritate consilii, solatii suavitate, efficacitate sanctarum precum admirabiliter fovit; verissime quidem mater Ecclesiae atque magistra et regina Apostolorum, quibus largita etiam est de divinis oraculis quae conservabat in corde suo». LEO XIII, Litt. Apost. Iucunda semper, 8 sept. 1894: Acta Leonis XIII, XIV, p. 308: «Quoniam vero humanae redemptionis sacramentum non ante perfectum erit quam promissus a Christo Spiritus Sanctus advenerit, ipsam idcirco in memori Caenaculo contemplamur, ubi simul cum Apostolis pro eisque postulans inenarrabili gemitu, eiusdem Paracliti amplitudinem maturat Ecclesiae, supremum Christi donum, thesaurum nullo tempore defecturum». PIUS XII, Litt. Encycl. Mystici Corporis: AAS 35 (1943) p. 248: «Ipsa fuit, quae validissimis suis precibus impetravit, ut Divini Redemptoris Spiritus, iam in Cruce datus, recens ortae Ecclesiae prodigialibus muneribus Pentecostes die conferretur».
Slide 122: 122 Redactio I die 26 maii 1961 rosa socia in gratia pro hominibus acquirenda, socia quoque Christi gloriosi in caelo manet in gratia hominibus conferenda: Regina mundi(18) gratiarumque ministra et mediatrix(19). Redactio II die 4 iulii 1961 rosa socia in gratia pro hominibus acquirenda, socia quoque Christi gloriosi in caelo manet in gratia hominibus conferenda: Regina mundi(14), gratiarumque ministra et mediatrix(15), intercedens per Christum pro nobis(16). REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 rosa socia in gratia pro hominibus acquirenda, socia quoque Christi gloriosi, manet in gratia hominibus conferenda: intercedens per Christum pro nobis(16). Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 disponente, hisce in terris Christi passibilis fuerit generosa socia in gratia pro hominibus acquirenda, socia quoque Christi gloriosi manet in gratia hominibus conferenda: omnium gratiarum mediatrix, intercedens per Christum pro nobis. Huic itaque cooperationi Matris Dei, Novae veluti Evae cum Novo Adamo( 14), in humanae redemptionis peragendo opere, tituli “Mediatrix”(15), “Gratiarum Dispensatrix”(16), “Regina” (17), “Mater spiritualis”(18), “Socia Christi Redemptoris”(19), quibus Magisterium Ecclesiae, veneranda Tr aditio fideliumque pius sensus beatissimam Virginem nuncupare consueverunt, tamquam solido fundamento, radici (!) ac principio nituntur; ac proinde hos titulos vacuos inanesque esse dicere nefas est. Huic itaque cooperationi Matris Dei, Novae veluti Evae cum novo Adamo, in humanae redemptionis peragendo opere, multiplices variique tituli, quibus Magisterium Ecclesiae, veneranda Traditio fideliumque pius sensus beatissimam Virginem salutare consueverunt, tamquam solido fundamento, radici (!) ac principio nituntur; ac proinde hos titulos, recte intellectos, vacuos inanesque esse dicere nefas est.
Slide 123: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 disponente, hisce in terris Christi passibilis fuerit generosa socia in gratia pro hominibus acquirenda, socia quoque Christi gloriosi manet in gratia hominibus conferenda. 123 Redactio VIII Textus officialis editus disponente hisce in terris Christi passibilis fuerit generosa socia in gratia pro hominibus acquirenda, Redactio V 20 ianuarii 1962 disponente, hisce in terris Christi passibilis fuerit generosa socia in gratia pro hominibus acquirenda, socia quoque Christi gloriosi manet in gratia hominibus conferenda: ideoque iure dicitur omnium gratiarum mediatrix(14), intercedens per Christum pro nobis(15). Huic itaque cooperationi Matris Dei, Novae veluti Evae cum Novo Adamo(16), in humanae redemptionis peragendo opere, multiplices variique tituli, quibus Magisterium Ecclesiae, veneranda Traditio fideliumque pius sensus beatissimam Virginem salutare consueverunt (17), tamquam solido fundamento, radici (!) ac principio nituntur; ac proinde hos titulos, recte intellectos, vacuos inanesque esse dicere nefas est. disponente, hisce in terris Christi passibilis fuerit generosa socia in gratia pro hominibus acquirenda, socia quoque Christi gloriosi manet in gratia hominibus conferenda: et iure dicitur omnium gratiarum mediatrix ( 14), intercedens per Christum pro nobis (15). [In redactione VI textus hinc ablatus in sequen tem paragraphum ter tiam translatus est.] CAELESTIUM QUOQUE GRATIARUM ADMINISTRA ET DISPENSATRIX IURE MERITOQUE SALUTATUR. [In redactione VI textus hinc ablatus in sequen tem paragraphum ter tiam translatus est.] [In redactione VI textus hinc ablatus in sequen tem paragraphum ter tiam translatus est.] k [vide pag. 127] k [vide pag. 127] k [vide pag. 127]
Slide 124: 124 Redactio I die 26 maii 1961 Hinc sequitur Mariam, quae in Corpore Christi Mystico, quod est Ecclesia, condendo partes habuit (tum inchoative tempore incarnationis tum completive in Calvariae loco), et quae assumpta in caelum erga omnes maternum gerit amorem, et quae assumpta in caelum erga omnes maternum gerit animum, Redactio II die 4 iulii 1961 Hinc sequitur Mariam, quae in Corpore Christi mystico quod est Ecclesia, condendo partes habuit, REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 Hinc sequitur Mariam, quae in Corpore Christi mystico condendo partes habuit, Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 Hinc sequitur Mariam, quae in Corpore Christi mystico condendo partes habuit, et quae assumpta in caelum erga omnes maternum gerit animum, et quae assumpta in caelum erga omnes maternum gerit animum, super omnes post Filium suum obtinere primatum, ac proinde non, uti quidam aiunt, “in peripheria”, sed in ipsomet “centro” Ecclesiae locum obtinere. non aliquem accidentalem, marginalem seu periphericum, sed centralem locum in Ecclesia obtinere (20). non in peripheria, sed insimul cum Christo, in ipsomet centro Ecclesiae locum obtinere(17). non in ‘peripheria’, sed in ipsomet ‘centro’ Ecclesiae locum obtinere(20). NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem PIUS XII, Litt. Encycl. Ad caeli Reginam, 11 oct. 1954: AAS 46 (1954) pp. 625-640. Hisce in litteris encyclicis quibus festum universale Mariae Reginae instituitur, huius regalitatis factum, tituli, natura explanantur. Regalitas Mariae eruitur ex Sacra Scriptura [Lc. 1, 30-35], ex traditione, ex ratione theologica: nempe ex divina maternitate et ex consortio cum Christo Rege. « Si Maria – scribit PIUS XII, l. c. p. 634 ss. – in spirituali procuranda salute, cum Iesu Christo, ipsius salutis principio, ex Dei placito sociata fuit, et quidem simili quodam modo, quo Heva fuit cum Adam, mortis principio, consociata, ita ut asseverari possit nostrae salutis opus, secundum quandam “recapitulationem” peractum fuisse, in qua genus humanum, sicut per virginem morti adstrictum fuit, ita per virginem salvatur; si praeterea asseverari itidem potest hanc gloriosissimam Dominam ideo fuisse Christi matrem delectam “ut redimendi generis humani consors efficeretur”...; inde procul dubio concludere licet, quemadmodum Christus, novus Adam, non tantum quia Dei Filius est, Rex dici debet, sed etiam quia Redemptor est noster, ita quodam analogiae modo, Beatissimam Virginem esse Reginam non tantummodo quia mater Dei est, verum etiam quod nova veluti Heva cum novo Adam consociata fuit». 14
Slide 125: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 Hinc sequitur Mariam, quae in corpore Christi mystico condendo partes habuit, 125 Redactio VIII Textus officialis editus Hinc sequitur Mariam, quae in corpore Christi mystico condendo partem habuit, Redactio V 20 ianuarii 1962 Hinc sequitur Mariam, quae in Corpore Christi mystico condendo partes habuit, Hinc sequitur Mariam, quae in Corpore Christi mystico condendo partes habuit, et quae assumpta in caelum erga omnes maternum gerit animum, super omnes post Filium suum quemdam obtinere primatum(18), ac proinde non, uti quidam aiunt “in peripheria”(19), sed in ipsomet “centro” Ecclesiae locum obtinere. et quae assumpta in caelum Reginaque a Domino constituta e rga omnes maternum gerit animum, super omnes post Filium suum obtinere quemdam primatum (18), ac proinde non uti quidam aiunt “in peripheria” (19), sed in ipsomet “centro” Ecclesiae sub Christo locum obtinere. et quae assumpta in caelum Reginaque a Domino constituta erga omnes maternum gerit animum, super omnes post Filium suum obtinere quemdam primatum,14 ac proinde non, uti quidam aiunt «in peripheria»,15 sed in ipsomet «centro» Ecclesiae sub Christo locum obtinere. quaeque assumpta in caelum ac Regina a Domino constituta, erga omnes maternum gerit animum, super omnes post Filium suum obtinere quemdam primatum,14 ac proinde non, uti quidam aiunt, «in peripheria»,15 sed in ipsomet «centro» Ecclesiae sub Christo col locari. NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem Pag. 635: «Nullum igitur dubium est Mariam Sanctissimam dignitate sua super omnes res creatas excellere itemque super omnes post Filium suum obtinere primatum ». 15 De tendentia «minimalistica» inter ipsos quosdam catholicos viros sparsa, qui potissimum sic dictam viam «ecclesiologicam» tenent, cf. e. g. PINSK J., Grundsätzliche und praktische Erwägungen zur christlichen Verbindigung im Marianischen Jahr, Berlin 1954; GEISELMANN J. R., Marien-Mythos und Marien-Glaube, in: Maria in Glaube und Frömmigkeit..., 1954, pp. 39-91. PIUS XII, Nuntius Radiophonicus Iis qui interfuerunt conventui internationali mariologico-mariano, Romae habito, 24 oct. 1954: AAS 46 (1954) p. 679: «Etsi verum est Beatissimam Virginem quoque, uti nos, Ecclesiae esse membrum, tamen non minus verum est eam esse Corporis Christi Mystici membrum PLANE SINGULARE».
Slide 126: 126 Redactio I die 26 maii 1961 Redactio II die 4 iulii 1961 REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 [In redactione VI textus a praecedenti paragrapho secunda ad hanc ter tiam paragraphum trans latus est.] [In redactione VI textus a praecedenti paragrapho secunda ad hanc ter tiam paragraphum trans latus est.] [vide pag. 122] o [vide pag. 122] o NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem 16 In antiquitate christiana Maria solet nuncupari Eva qui titulus ex principio recirculationis seu parallelismi inter Mariam et Evam videtur esse desumptus. Testimonium huius adstat iam apud S. Iustinum (Dialogus cum Triphone, 100: PG 6, 710): «Et cum Eum Filium Dei esse... legamus... et ex Virgine hominem esse factum, ut qua via initium orta a serpente inoboedientia accepit, eadem et dissolutionem acciperet...». Eodem autem principio suffultus S. Irenaeus Mariam explicite appellat causam salutis universi generis humani (Adversus haereses, III, c. 24, 4: PG 7, 959). Post Concilium Ephesinum ipsemet titulus Mediatricis vel, ut graeci aiunt, Mesítes seu Mesetría, Mariae attribuitur. Apud sat antiquum auctorem (quidam dicunt saec. V, sed certe ante saec. VIII) legitur: «Ipsa enim est caeli et terrae Mediatrix, quae unionem naturaliter peregit» (Homilia V de laudibus 5. Mariae Deiparae: PG 43, 491). Qui titulus communior in dies evasit, uti videre est apud S. Andream Cretensem (PG 97, 866), S. Germanum Constantinopolitanum (In Dormitione Deiparae: PG 98, 362, 369), S. Ioannem Damascenum (In Annuntiatione B. V. Mariae: PG 96, 659), etc.
Slide 127: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 3. [De titulis quibus consociatio Beatae Vir ginis Mariae cum Chri sto in oeconomia no strae salutis exprimi so let]. Quoniam cooperationi Matris Dei, Novae veluti Hevae cum Novo Adamo, in humanae redemptionis peragendo opere, multiplices variique tituli, quibus Magisterium Ecclesiae, veneranda Traditio fideliumque pius sensus Beatissimam Virginem salutare consueverunt,16 tamquam solido fundamento, radice ac principio nituntur, nefas est dicere, eosdem titulos, in sensu Ecclesiae intellectos, va- 127 Redactio VIII Textus officialis editus 3. [De titulis quibus consociatio Beatae Vir ginis Mariae cum Chri sto in oeconomia no strae salutis exprimi so let]. Quoniam in coopera tione Matris Dei cum C h r i s t o, novae veluti Hevae cum novo Adamo, in humanae redemptionis peragendo opere, multiplices variique tituli, quibus Magisterium Ecclesiae, veneranda Tr aditio fideliumque pius sensus Beatissimam Virginem salutare consueverunt,16 tamquam solido fundamento, radice ac principio nituntur, nefas est dicere, eosdem titulos, in sensu Ecclesiae intel- Redactio V 20 ianuarii 1962 3. [De titulis quibus consociatio Beatae Vir ginis Mariae cum Chri sto in oeconomia no strae salutis exprimi so let]. [In redactione VI textus a praecedenti paragrapho secunda ad hanc ter tiam paragraphum trans latus est.] Quoniam cooperationi Matris Dei, Novae veluti Evae cum Novo Adamo, in humanae redemptionis peragendo opere, multiplices variique tituli, quibus Magisterium Ecclesiae, veneranda [vide pag. 122] o Traditio fideliumque pius sensus Beatissimam Virginem salutare consueverunt, tamquam solido fundamento, radice ac principio nituntur, nefas est dicere, istos titulos, recte intellectos, vacuos inanesque NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem Neque desunt SS. Patres qui Mariam salutant ceu «Adiutricem Redemptoris» (cf. Encomium in Dormitionem S. Dominae Nostrae: PG 86, 3294), vel matrem viventium, idque allegando Gen. 3,15 (S. EPIPHANIUS, Adversus haereses, 78: PG 42,727). Quae omnia evoluta sunt a Theologis et a Summis Pontificibus, et creata est nomenclatura, ubi Maria vocatur mox Mater spiritualis hominum, mox Regina caeli et terrae, alia vice Nova Heva, Mediatrix, Dispensatrix omnium gratiarum, immo et Corredemptrix. Quod attinet ad titulum «Regina» cf. notam 14; quoad titulum «Mater spiritualis», «Mater hominum» cf. notam 12; quoad titulum «Corredemptrix», «Socia Christi Redemptoris» hic quaedam adiungenda sunt: Iam saeculo X occurrit titulus Redemptrix: «Sancta redemptrix mundi, ora pro nobis». Quando saeculo XV et XVI hic titulus usitatus evadit, et iam percipitur immediata cooperatio B. Virginis in opere
Slide 128: 128 Redactio I die 26 maii 1961 Redactio II die 4 iulii 1961 REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 [vide pag. 122] o Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 [vide pag. 122] o NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem nostrae redemptionis, vocabulo «Redemptrix» additur «con», et ita Mater Dei nuncupatur «corredemptrix», dum Christus «Redemptor» appellari pergit. Inde a saeculo XVII, titulus «Corredemptrix» communissime usurpatur non solum in operibus pietati ac devotioni inservientibus, verum etiam in quamplurimis tractatibus theologicis [cf. CAROL J., De corredemptione Beatae Virginis Mariae, Romae, 1950, p. 482]. Quod vero attinet ad Romanos Pontifices, occurrit in quibusdam textibus S. Pii X et Pii XI, in contextibus minoris ponderis: cf. ASS 41 (1908) p. 409; AAS 6 (1914) pp. 108 s.; L’Osserv. Rom., 29-30 apr. 1935. PIUS XII consulto vitare voluit hanc expressionem adhibendo frequenter formulas «Socia Redemptoris», «Generosa Redemptoris Socia», «Alma Redemptoris Socia», «Socia in Divini Redemptoris opere». Consortium Mariae cum Iesu in oeconomia nostrae salutis saepe saepius a Summis Pontificibus extollitur: «ad magnam Dei Matrem eamdemque reparandi humani generis consortem» [LEO XIII, Const. Apost. Ubi primum, 2 febr. 1898: Acta Leonis XIII, XVIII, p. 161]; PIUS XI, Alloc. peregrinantibus e dioecesi Vicent.: L’Osserv. Rom. 1 dec. 1933: «Il Redentore non poteva, per necessità di cose, non associare la Madre Sua alla Sua opera, e per questo noi la invochiamo col titolo di Corredentrice...»;
Slide 129: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 cuos inanesque esse, immo Sacris Litteris adversari. 129 Redactio VIII Textus officialis editus lectos, vacuos inanesque esse, immo Sacris Litteris adversari. Redactio V 20 ianuarii 1962 [vide pag. 122] o esse sive etiam Sacris Litteris contrarios esse. Quando vero Beata Virgo ‘Mediatrix’ nuncupatur, absit ut in dubium ponatur illud dictum Apostoli (I Tim. 2,5): «Unus enim Deus, unus et Mediator Dei et hominum, homo Christus Iesus». Etenim Christus Iesus, qui est verus Deus et verus homo, perfectus est Mediator et perfecto modo per suam mortem actum mediationis exercuit, satisfaciens pro hominibus eosque Deo uniens: factus fundamentum NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem PIUS XII, Litt. Encycl. Ad caeli Reginam, 11 oct. 1954: AAS 46 (1954) p. 634: «Si Maria, in spirituali procuranda salute cum Iesu Christo, ipsius salutis principio, ex Dei placito sociata fuit...». Praeter titulos allatos adsunt quamplurimi alii, quibus a christifidelibus Maria salutatur. LEO XIII, Litt. Encycl. Supremi Apostolatus, 1 sept. 1883: Acta Leonis XIII, III, p. 282: «Veteris et recentioris aevi historiae, ac sanctiores Ecclesiae fasti publicas privatasque ad Deiparam obsecrationes vota commemorant, ac vicissim praebita per Ipsam auxilia partamque divinitus tranquillitatem et pacem. Hinc insignes illi tituli, quibus Eam catholicae gentes christianorum Auxiliatricem, Opiferam, Solatricem, bellorum potentem Victricem, Paciferam consalutarunt». Cf. PIUS VI, Const. Auctorem fidei, 28 aug. 1794 [Documentos Marianos, n. 230]: «Item [doctrina] quae vetat, ne imagines, praesertim beatae Virginis, ullis titulis distinguantur, praeter denominationibus, quae sint analogae mysteriis, de quibus in sacra Scriptura expressa fit mentio; quasi nec adscribi possent imaginibus piae aliae denominationes, quas vel in ipsismet publicis precibus Ecclesia probat et commendat: temeraria, piarum aurium offensiva, venerationi beatae praesertim Virgini debitae iniuriosa».
Slide 130: 130 Redactio I die 26 maii 1961 Redactio II die 4 iulii 1961 REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1
Slide 131: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 131 Redactio VIII Textus officialis editus Redactio V 20 ianuarii 1962 in quo omnia nituntur (cf. I C o r. 3,11; C o l. 1,18), veritatis et gratiae fons indeficiens (cf. Io. 1,14-16), principium in omnibus primatum tenens (cf. Col. 1,18), de cuius plenitudine omnes accepimus (cf. I o. 1,16). Christus insuper est perfectus Mediator in quantum interpellat apud Patrem, et ea quae sunt Patris hominibus communicat, ita ut numquam oblivioni dandum est illud Apostoli (Heb. 4,15): «non enim habemus Pontificem, qui non possit compati infirmitatibus nostris, tentatum autem per omnia pro similitudine absque peccato». At, etiamsi certissime perfecti Conciliatoris et Mediatoris nomen et partes alii nulli conveniant quam Christo, nihil prohibet quominus Christus sive angelis sive hominibus utatur tamquam subordinatis mediatoribus, qui tamen nihil prorsus gratiae et sanctitatis in se habere possunt quod illos idoneos faciat ad exercen-
Slide 132: 132 Redactio I die 26 maii 1961 Redactio II die 4 iulii 1961 REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem 17 Perlustranti Appendicem voluminis II Actorum et Documentorum Concilio Vaticano II apparando (pp. 131-140) apparebit plus quam 500 Episcopos et Praelatos ex omnibus quinque partibus mundi postulasse definitionem sollemnem alicuius socialis muneris B. Virginis, et potissimum eius universalis mediationis quoad gratias. Et sane, ut scribit P. DE ALDAMA, S. I., Sacrae Theologiae Summa, III, Matriti 1956, p. 419: «B. Virginem Mariam esse mediatricem aliquo vero sensu, idque ex titulo omnino speciali prae aliis Sanctis, est de fide ex magisterio ordinario. Recte usurpari titulum Mediatricis, est certum ex multiplici usu Romanorum Pontificum, et Liturgiae; nec de hoc licet dubitari». Et iterum (p. 427): «Mediationem Mariae quoad gratias dispensandas esse omnino specialem ac mediationi Sanctorum longe antecellere, videtur esse de fide ex magisterio ordinario. Id referri ad omnes gratias generali modo, est saltem doctrina catholica». Simili modo alii probati auctores loquuntur. En nonnulla testimonia ex documentis Pontificiis: PIUS IX, Bulla Ineffabilis Deus, 8 dec. 1854: Pii IX P. M. Acta, pars I, vol. I, p. 617: «Totius terrarum orbis potentissima apud Unigenitum Filium suum mediatrix et conciliatrix»; LEO XIII, Litt. Encycl. Supremi Apostolatus: Leonis XIII P. M. Acta, III, pp. 280-281: «Magnam Dei Parentem Mariam Virginem, quae pacis nostrae apud Deum sequestra et caelestium administra gratiarum, in celsissimo potestatis est gloriaeque fastigio in caelis collocata, ut hominibus ad sempiternam illam civitatem per tot labores et pericula contendentibus patrocinii sui subsidium impertiat»; ID., Litt. Encycl. Iucunda semper, 8 sept. 1894: Leonis XIII P. M. Acta, XIV, p. 309: «Non alia nimirum nisi hac de qua dicimus conciliationis et deprecationis lege, a sancto Bernardino Senensi in hanc sententiam expressa: “Omnis gratia quae huic saeculo communicatur, triplicem habet processum. Nam a Deo in Christum, a Christo in Virginem, a Virgine in nos ordinatissime dispensantur”»;
Slide 133: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 133 Redactio VIII Textus officialis editus Redactio V 20 ianuarii 1962 dum actum mediationis, nisi id quod a Christi mediatione et per hanc perfectam mediationem proveniat. Ita non immerito ab Ecclesia beatissima Virgo gratiarum Mediatrix nuncupatur.17 Quod si hic in terra S. Paulus Apostolus sine intermissione in orationibus memor erat fidelium,18 et instanter rogabat ut ipse eorum NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem ID., Litt. Encycl. Adiutricem populi, 5 sept. 1895: Leonis XIII P. M. Acta, XV, p. 303: «Ipsam dominam nostram, ipsam reparatricem totius orbis, ipsam donorum Dei esse conciliatricem»; ID., Ibid.: «Quae sacramenti humanae redemptionis patrandi administra fuerat, eadem gratiae ex illo in omne tempus derivandae esset pariter administra»; ID., Litt. Encycl. Fidentem piumque, 20 sept. 1896: Leonis XIII P. M. Acta, XVI, p. 283: «Ipsa est de qua natus est Iesus, vera scilicet eius Mater, ob eamque causam digna et peraccepta ad Mediatorem Mediatrix»; ID., Litt. Apost. Parta humano generi, 8 sept. 1901: Leonis XIII P. M. Acta, XXI, pp. 159-160: «Sic potentissima Virgo, Mater, quae olim cooperata est caritate ut fideles in Ecclesia nascerentur, sit etiam nunc nostrae salutis media et sequestra»; S. PIUS X, Litt. Encycl. Ad diem illum, 2 febr. 1904: Pii X P. M. Acta, I, pp. 153-154: «Ex hac autem Mariam inter et Christum communione dolorum ac voluntatis, promeruit illa ut reparatrix perditi orbis dignissime fieret, atque ideo universorum munerum dispensatrix quae nobis Iesus nece et sanguine comparavit (...) Pro ea, quam diximus, dolorum atque aerumnarum Matris cum Filio communione, hoc Virgini augustae datum est, ut sit totius terrarum orbis potentissima apud Unigenitum Filium suum mediatrix et conciliatrix»; BENEDICTUS XV, Litt. Apost. Inter sodalicia, 22 mart. 1918: AAS 10 (1918) p. 182: «Quas e Redemptionis thesauro gratias omne genus percipimus, eae ipsius Perdolentis Virginis veluti e manibus ministrantur»; PIUS XI, Litt. Encycl. Miserentissimus, 8 maii 1928: AAS 20 (1928) p. 178: «Cuius Nos confisi apud Ita non immerito ab Ecclesia beatissima Virgo gratiarum Mediatrix nuncupatur.17 Quod si hisce in terris S. Paulus Apostolus sine intermissione in orationibus memor erat fidelium,18 et instanter subsidium precum eo -
Slide 134: 134 Redactio I die 26 maii 1961 Redactio II die 4 iulii 1961 REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem Christum deprecatione, qui unus cum sit “Mediator Dei et hominum”, suam sibi Matrem adsciscere voluit peccatorum advocatam gratiaeque ministram ac mediatricem»; PIUS XII, Epist. ad Em.mum Card. Al. Maglione, Superiore anno, 15 apr. 1940: AAS 32 (1940) p. 145: «Quandoquidem autem, ut divus Bernardus asseverat, “sic est voluntas eius [Dei], qui totum nos habere voluit per Mariam”, ad Mariam confugiant omnes, ad eius sacratissimam aram preces, lacrimas, dolores afferant, ab eademque lenimenta ac solacia petant. Quod semper maiores nostri, ut historia loquitur, in trepidis rebus dubiisque temporibus, uberi cum fructu, facere sollemne habuere, id et nos in praesentissimo periculo, quo angimur, fidentes eorum vestigia ingressi, peragere ne desistamus. Tanta enim Beata Virgo apud Deum pollet gratia, tanta apud Unigenam suum potentia fruitur, ut quisquis, egens opis, non ad eam recurrat, nullo is alarum remigio, ut Aligherius concinit, volare conetur. Ea siquidem potentissima Dei Parens est, et, quod dulcissime sapit, nostra itidem amantissima Mater...».
Slide 135: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 precibus apud Deum iuvaretur:19 quanto magis expedit, ut nosmetipsos commendemus precibus illius, 135 Redactio VIII Textus officialis editus rum pro se poscebat,19 multo magis expedit iu vatque ut nosmetipsos commendemus precibus seu intercessioni eiusdem beatissimae Virginis Mariae. Ipsa enim, strictius in timiusque quam alia quaelibet pura creatura, immo modo unice sibi proprio, Deo et Christo, Filio Dei et Filio suo, copulatur; vehementius item quam quae maxime ex puris creaturis Deum diligit ab Eoque vicis sim diligitur; ut mater Salvatoris (cf. Lc. 1, 31), gladio transfixa anima (cf. Lc. 2, 35), sub cruce in Filio suo pro omnium salu- Redactio V 20 ianuarii 1962 quae magis quam ulla pura creatura, immo modo unice sibi proprio, vicina ac cara est Deo et Christo, Filio Dei et Filio suo; quaeque intensius quam ulla alia pura creatura amat Deum; et ut mater Salvatoris (cf. Lc 1, 31), gladio transfixa anima (cf. L c. 2, 35), sub cruce in Filio suo pro omnium NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem Beatissima Virgo aliquoties dicitur Mediatrix ad Mediatorem Christum, alias ad Deum. In Constitutione utraque formula adhibita est. Dicitur etiam quod intercedit per Christum, idque iuxta declarationem Concilii Tridentini de intercessione sanctorum: in sessione XXV, Decr. De purgatorio, dictum est: «Bonum atque utile esse, suppliciter eos [sanctos] invocare et ob beneficia impetranda a Deo per Filium eius Iesum Christum Dominum nostrum, qui solus noster Redemptor et Salvator est, ad eorum orationes opem auxiliumque confugere»: DENZ. 984. Patres itaque aiunt «ob beneficia per Christum impetranda». Unde, beata Virgo cum aliis sanctis est intercedens mediate, per Christum scilicet: inde intelligitur quare Ecclesia omnes orationes suas claudat hoc modo: Per Dominum nostrum Iesum Christum. 18 Cf. Rom. 1, 10; Eph. 1, 15; Phil. 1, 3-4; Col. 1, 3 et 9; 1 Th. 1, 2-3; 2 Tim. 1, 1. 19 Cf. Rom. 15, 30; 2 Cor. 1, 11; Eph. 6, 18-19; 1 Th. 5, 25; 2 Th. 3, 1; Hebr. 13, 18.
Slide 136: 136 Redactio I die 26 maii 1961 Redactio II die 4 iulii 1961 REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1
Slide 137: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 salute moriente experta est amorem Dei in amore hominum quodammodo culminari (cf. Io. 19, 25-27). Materno suo igitur amore continuo apud Deum et Christum pro nobis intercedit, et quia eius intercessio totam suam vim et efficaciam haurit ex Sacrificio cruento Filii sui benedicti, haec eius mediatio minime efficit ut unus Mediator Dei et hominum desinat esse homo Christus Iesus (cf. I Tim. 2, 5), sicut eius bonitas non secum portat, ut solus bonus desinat esse fons bonorum omnium, ipse Deus (cf. M t. 19, 17, coll. R o m. 2, 4). 137 Redactio VIII Textus officialis editus te moriente experta est amorem Dei in amore hominum quodammodo summum fastigium a t t i n g e re (cf. Io. 19, 25-27). Tot igitur tantisque titulis fulta, suo amore continuo apud Deum et Christum pro nobis intercedit, et quia eius intercessio totam suam vim et efficaciam haurit ex sacrificio cruento Filii sui benedicti, haec eius mediatio minime efficit ut unus Mediator Dei et hominum desinat esse homo Christus Iesus (cf. 1 Tim. 2, 5), sicut ex eius bonitate non sequitur, ut solus bonus desinat esse fons bonorum omnium, ipse Deus (cf. Mt. 19, 17, coll. Rom. 2, 4). Licet enim inter subordinatos mediatores, quibus Sapientissimus Deus in oeconomia nostrae salutis uti voluit, nemo unus cogitari possit, qui reconciliandis Deo hominibus parem atque Dei Genitrix operam vel umquam contulerit, vel aliquando Redactio V 20 ianuarii 1962 Licet enim neque quis cogitari possit, qui reconciliandis Deo hominibus parem atque Illa operam vel umquam contulerit, vel aliquando sit collaturus, tamen semper verum est beatissimam Virginem in sua praedestinatione, in sanctitate, omnibusque do- Licet enim inter subordinatos mediatores quibus Sapientissimus Deus in oeconomia nostrae salutis uti voluit, neque quis cogitari possit, qui reconciliandis Deo hominibusque parem atque Dei Genitrix operam vel umquam contulerit, vel aliquan-
Slide 138: 138 Redactio I die 26 maii 1961 Redactio II die 4 iulii 1961 REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 Quae catholica doctrina de munere beatissimae Virginis (utique simplicis creaturae, ancillae Domini, sed cui «fecit magna qui potens est»)(21), in oeconomia nostrae salutis Quae catholica doctrina de munere beatissimae Virginis (utique simplicis creaturae, sed cui «fecit magna qui potens est»)(18), in oeconomia nostrae salutis, Quae catholica doctrina de munere beatissimae Virginis eiusdemque simplicis creaturae, sed cui «fecit magna qui potens est»(21), in oeconomia nostrae salutis, Quae catholica doctrina de munere beatissimae Virginis eiusdemque simplicis creaturae, sed cui «fecit magna qui potens est» [L c. 1, 49], in oeconomia nostrae salutis, NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem 20 LEO XIII, Litt. Encycl. Fidentem piumque: Acta Leonis XIII, XVI, p. 282: «Certissime quidem perfecti Conciliatoris nomen et partes alii nulli conveniunt quam Christo, quippe qui unus, homo idem et Deus, humanum genus summo Patri in gratiam restituerit. At vero, si nihil probibet, ut docet Angelicus, aliquos alios secundum quid dici mediatores inter Deum et homines, prout scilicet cooperantur ad unionem hominis cum Deo dispositive et ministerialiter, cuiusmodi sunt angeli sanctique caelites, prophetae et utriusque testamenti sacerdotes, profecto eiusdem gloriae decus Virgini excelsae cumulatius convenit. Nemo etenim unus cogitari quidem potest, qui reconciliandis Deo hominibus parem atque illa operam vel umquam contulerit, vel aliquando sit collaturus...». PIUS XII, Litt. Encycl. Fulgens corona, 8 sept. 1953: AAS 45 (1953) pp. 581-582: «Immerito igitur acatholici et novatores non pauci hac etiam de causa nostram reprehendunt atque improbant erga Deiparam
Slide 139: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 do sit collaturus, tamen semper verum est Ipsam quoque in sua praedestinatione, in sanctitate omnibusque donis, a Christo pendentem esse Eique subiacere.20 Cum itaque haec humilis «Ancilla Domini» cui fecit «magna qui potens est» (cf. L c. 1, 49), 139 Redactio VIII Textus officialis editus sit collaturus, tamen semper verum est Ipsam quoque in sua praedestinatione et sanctitate item atque in omnibus donis, a Christo dependere E ique omnino subesse.20 Cum itaque haec humilis «Ancilla Domini», cui fecit «magna qui potens est» (cf. Lc. 1, 49), Redactio V 20 ianuarii 1962 nis, a Christo pendentem esse Eique subiacere. Quae catholica doctrina de munere beatissimae Virginis eiusdemque simplicis creaturae, sed cui «fecit magna qui potens est» [L c. 1, 49], in oeconomia nostrae salutis, Cum itaque iure meritoque humilis «Ancilla Domini», cui fecit «magna qui potens est» (cf. Lc. 1,49), omnium gratiarum Mediatrix nuncupatur eo quod associata fuit Christo in illis acquirendis, et cum gloriosi quoque Christi nunc in caelis socia manens Mediatrix nostra, Advocata nostra ab EcNOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem omnium gratiarum Mediatrix nuncupatur eo quod associata fuit Christo in illis acquirendis, et cum gloriosi quoque Christi nunc in caelis socia manens, Mediatrix nostra, Advocata nostra ab Ec- omnium gratiarum Mediatrix nuncupatur eo quod sociata fuit Christo in illis acquirendis, CUMQUE ADVOCATA NOSTRA ET MISE- ab Ecclesia invocatur, quo niam etiam nunc Chri RICORDIAE MATER Virginem pietatem, quasi nos aliquid ex cultu uni Deo ac Iesu Christo debito subducamus; cum contra, quidquid honoris venerationisque caelesti Matri nostrae tribuimus, id procul dubio in Divini eius Filii decus redundet, non modo quod ex ipso omnes gratiae omniaque dona, vel excelsa, ut e primo fonte oriuntur, sed etiam quod “gloria filiorum patres eorum”». PIUS XII, Alloc. Iis qui interfuerunt Conventui Sodalitatis internationalis “Filiarum Mariae Immaculatae”, Romae habito, 17 iul. 1954: AAS 46 (1954) p. 492: «C’est pour devenir la Mère de Dieu qu’elle a reçu de son divin Fils tous les dons de la nature et de la grâce. Voilà pourquoi le culte de la Vierge, si du moins on le comprend bien, loin de rien ôter à la gloire de Dieu, remonte immédiatement à Lui, l’Auteur de tout bien, qui l’a voulue si grande et si pure».
Slide 140: 140 Redactio I die 26 maii 1961 Redactio II die 4 iulii 1961 REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 absolutam dominationem et omnimodam independentiam unici, plena propriaque significatione, Mediatoris ac Redemptoris Christi intactam servat, eamque extollit et honorat, nedum mediationi unici, absoluta significatione, Mediatoris ac Redemptoris Christi officiat(19), immo eam potius extollit et honorat, nedum mediationi Christi unici, absoluta significatione, Mediatoris ac Redemptoris officiat(22), immo eam potius extollit et honorat, nedum mediationi Christi unici, absoluta significatione, Mediatoris ac Redemptoris officiat, immo eam potius extollit et honorat. cum Mariae mediatio, – quae omnes Christif ideles invitat ut sint non tantum salvati sed cum Mariae mediatio, non ex aliqua necessitate, sed ex beneplacito divino et supera- cum Mariae mediatio, non ex aliqua necessitate, sed ex beneplacito divino et supera- Maria enim est in Christo mediatrix, eiusque mediatio non ex aliqua necessitate, NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem Dum non est difficultas admittendi Mariam esse mediatricem omnium gratiarum quatenus associata fuit Christo in illis acquirendis (utique abstractione facta a quaestione an immediate vel mediate, directe vel indirecte, in actu primo active recipiendo vel alio modo...), variae quaestiones surgunt si gressum faciamus ad Mediatricem quatenus distribuit gratias, idque potissimum quoad earum universalitatem. Quod Maria potest nobis omnes gratias impetrare, clarum est. Quod autem nulla gratia datur nisi interveniat Maria, alia est res: venit enim quaestio de interventu directo et indirecto, de Veteri Testamento et de gratiis quae conferuntur in Sacramentis. Itaque in omnibus istis aliisque quaestionibus permittenda est libertas scholis catholicis disputandi, asserendo modo valde generali quod in omnibus gratiis quae conferuntur adest materna caritas Mariae, saltem iuxta illud S. Augustini initio allegatum «cooperata est caritate, ut fideles in Ecclesia nascerentur», et ut iugiter nascantur. In Litt. Encycl. Octobri mense (ASS 24, p. 195 s.) LEO XIII 21
Slide 141: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 clesia invocatur, quoniam pro omnibus per Christum intercedit, ita ut in omnibus gratiis hominibus conferendis adsit materna caritas B. Virginis,21 nullo modo mediatio unici nostri Mediatoris, absoluta significatione, de qua loquitur Apostolus (I Tim. 2, 5) dicens: «Unus enim Deus, unus et Mediator Dei et hominum, homo Christus Iesus», obscuratur vel minuitur;22 immo haec Christi mediatio extollitur et honoratur. Maria enim in Christo est Mediatrix, eiusque mediatio non ex aliqua necessitate, sed ex 141 Redactio VIII Textus officialis editus sti gloriosi in caelis socia manens, pro omnibus per Christum intercedit, ita ut in omnibus gratiis hominibus conferendis adsit materna caritas B. Virginis,21 nullo modo mediatio unici nostri Mediatoris, iuxta absolutam significationem verbo rum Apostoli (1 Tim. 2, 5): «Unus enim Deus, unus et mediator Dei et hominum, homo Christus Iesus», obscuratur vel minuitur;22 immo haec Christi mediatio extollitur et honoratur. Maria enim in Christo est mediatrix, eiusque mediatio non ex aliqua necessitate, sed ex Redactio V 20 ianuarii 1962 clesia invocatur, quoniam pro omnibus per Christum intercedit, ita ut in omnibus gratiis hominibus conferendis adsit materna caritas B. Virginis, nedum mediationi Christi unici, absoluta significatione, Mediatoris ac Redemptoris officiat(20), immo eam potius extollit et honorat. nullo modo unici Mediatoris ac Redemptoris, absoluta significatione, mediationi aliquid tollitur, immo haec mediatio Christi extollitur et honoratur. Maria enim est in Christo mediatrix, eiusque mediatio non ex aliqua necessitate, sed Maria enim in Christo est Mediatrix, eiusque mediatio non ex aliqua necessitate, sed ex NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem adhibet formulam «... nihil prorsus de permagno illo omnis gratiae thesauro, quem attulit Dominus... nihil nobis nisi per Mariam, Deo sic volente, impertiri...». In Subcommissione haud defuerunt qui voluissent hanc formulam in Const. adhibere. Sane, haec formula exclusiva fundamentum habet in documentis pontificiis et doctrina theologorum. At, magis placuit formulam genericam expressam ab ipso LEONE XIII, in Litt. Apost. Parta humano, et supra allatam (cf. etiam ASS 34, p. 195) adhibere: «... Virgo Mater quae olim cooperata est caritate ut fideles in Ecclesia nascerentur, sit etiam nunc nostrae salutis media et sequestra». 22 Ita erronee cogitant haud pauci protestantes: cf. e. gr. MAURY P., Le protestantisme et la Vierge Marie, Paris, 1950, p. 65. Videsis BALI C., O. F. M., La mariología es punto de convergencia o de divergencia para la unión? in: Ante el II Concilio Ecuménico Vaticano, Burgos 1960, pp. 232-250; ID., Maria e il movimento ecumenico, in: BOYER C., Il problema ecumenico oggi, Brescia 1961, pp. 547-562.
Slide 142: 142 Redactio I die 26 maii 1961 etiam salvatores – (22), non ex aliqua necessitate, sed ex beneplacito divino et superabundantia, magnitudine ac virtute meritorum Iesu ortum habet, mediationi Christi innititur, ab illa omnino dependet et ab illa totam vim obtinet(23). Redactio II die 4 iulii 1961 bundantia, magnitudine ac virtute meritorum Iesu ortum habet, mediationi Christi innititur et ab illa omnino dependet(20). REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 bundantia, magnitudine ac virtute meritorum Iesu derivet, mediationi Christi innitetur, ab illa omnino dependeat et ab illa totam vim obtineat(23). Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 sed ex beneplacito divino et superabundantia ac virtute meritorum Iesu derivat, mediationi Christi innititur, ab illa omnino dependet per eandemque totam vim obtinet.
Slide 143: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 beneplacito divino et superabundantia ac virtute meritorum Iesu provenit, mediationi Christi innititur, ab illa omnino dependet per eandemque totam vim obtinet. 143 Redactio VIII Textus officialis editus beneplacito divino et superabundantia ac virtute meritorum Iesu provenit, mediatione Christi innititur, ab illa omnino dependet ex eademque totam vim obtinet. Redactio V 20 ianuarii 1962 ex beneplacito divino et superabundantia ac virtute meritorum Iesu derivat, mediationi Christi innititur, ab illa omnino dependent (!) per eandemque totam vim obtinet(21). beneplacito divino et superabundantia ac virtute meritorum Iesu provenit, mediationi Christi innititur, ab illa omnino dependet per eandemque totam vim obtinet. Hinc patet fontem difficultatum quoad munus et officium B. Virginis in oeconomia nostrae salutis respectu habito ad officium et munus unius Mediatoris et Redemptoris Christi, potius consistere in defectu verae cognitionis, tum habitudinis inter Iesum et Mariam, tum inter Mariam et Ecclesiam iuxta Dei beneplacitum. Quapropter theologi et sacri verbi praecones enixe hortantur, ut studium, potissimum Sacrae Scripturae et SS. Patrum ad sensum Magisterii Ecclesiae promoventes, in veram lucem munera et officia B. Virginis cum aliis dogmatibus, Quapropter Sacra Synodus theologos verbique divini praecones enixe hortatur, ut studium, potissimum Sacrae Scripturae et SS. Patrum ad sensum Magisterii Ecclesiae promoventes, in veram lucem munera et officia B. Virginis cum Quapropter Sacra Synodus theologos verbique divini praecones enixe hortatur ut se dulo adnitantur, stu dium imprimis Sacrae Scripturae et SS. Patrum ad sensum Magisterii Ecclesiae exco lentes, in vera luce ponere munera et offi-
Slide 144: 144 Redactio I die 26 maii 1961 Redactio II die 4 iulii 1961 REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 3. (De singularibus 3. [De singularibus 19. [De singularibus 3. [De singularibus privilegiis Dei homi - privilegiis Dei homi - privilegiis Dei homi - privilegiis Dei homi numque Matris). numque Matris]. numque Matris]. numque Matris]. Maria Virgo praedestinata ut esset digna Mater Dei sociaque generosa Christi Redemptoris, a Deo qui ineffabili eam prosecutus est amore, singularibus omnino privilegiis ditissime ornata fuit: mirabilis in suo ortu ob immaculatam conMaria Virgo praedestinata ut esset digna Mater Dei sociaque Christi Redemptoris, a Deo qui ineffabili eam prosecutus est amore, singularibus omnino privilegiis ditissime ornata fuit(21): mirabilis in suo ortu ob immaculatam conMaria Virgo praedestinata ut esset digna Mater Dei sociaque Christi Redemptoris, a Deo qui ineffabili eam prosecutus est amore, singularibus omnino privilegiis ditissime ornata est: mirabilis quippe fuit in suo ortu ob immaMaria Virgo a Deo, qui ineffabili eam prosecutus est amore, singularibus omnino privilegiis ornata est: mirabilis quippe fuit in suo ortu ob imma-
Slide 145: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 aliis dogmatibus connexa, potissimum vero circa Christum, qui est centrum totius veritatis, sanctitatis et pietatis, ponant. Quo in labore semper servetur, ut dicitur, «analogia», seu dissimilis similitudo, quoties nomen aliquod aut officium simul de Christo et Virgine Maria praedicatur: itaque nullo modo Mater Dei aequiparanda est Christo. 145 Redactio VIII Textus officialis editus cia B. Virginis cum aliis dogmatibus connexa, potissimum vero quae spectent ad Chri stum, qui est centrum totius veritatis, sanctitatis et pietatis. Quo in labore semper servetur, ut dicitur, «analogia», seu dissimilis similitudo, quoties nomen aliquod aut officium simul de Christo et Virgine Maria prae dicantur: etenim nullo modo Mater Dei aequiparanda est Christo. Redactio V 20 ianuarii 1962 potissimum vero circa Christum, qui est centrum totius veritatis, sanctitatis et pietatis, ponant. Quo in labore semper servetur, ut dicitur, «analogia», seu dissimilis similitudo, quoties nomen aliquod aut officium simul de Christo et Virgine praedicatur: itaque nullo modo Mater Dei aequiparanda est Christo. 3. [De singularibus 4. [De singularibus 4. [De singularibus 4. [De singularibus privilegiis Dei homi - privilegiis Dei homi - privilegiis Dei homi - privilegiis Dei homi numque Matris]. numque Matris]. numque Matris]. numque Matris]. Maria Virgo Maria Virgo Maria Virgo Maria Virgo a Deo, qui ineffabili eam prosecutus est amore, singularibus omnino privilegiis ornata est: mirabilis quippe fuit in suo ortu ob imma- a Deo, qui ineffabili eam prosecutus est amore, singularibus omnino privilegiis ornata est: mirabilis quippe fuit in suo ortu ob imma- a Deo, qui ineffabili eam prosecutus est amore, singularibus omnino privilegiis ornata est: mirabilis quippe fuit in suo ortu ob imma- a Deo, qui ineffabili eam prosecutus est amore, singularibus omnino privilegiis ornata est: mirabilis quippe fuit in suo ortu, ob imma-
Slide 146: 146 Redactio I die 26 maii 1961 ceptionem(24); mirabilis in sua vita expers omnis culpae actualis(25), plena gratia(26), insimul mater semperque virgo(27); mirabilis in suo exitu, quia etsi pro conditione carnis mortem subierit temporalem, nexibus tamen mortis deprimi minime potuit Redactio II die 4 iulii 1961 ceptionem; in sua vita expers omnis culpae actualis(22), plena gratia(23), insimul mater semperque virgo(24); in suo exitu, quia etsi – ad pleniorem conformitatem imaginis Filii sui, cui in omnibus similis erat, obtinendam – mortem subierit tem- REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 culatam nem(24); conceptio- Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 culatam nem; conceptio- in sua vita expers in sua vita: plena gratia omnis culpae actua- [cf. L c. 1, 28], expers lis(25), plena gratia(26), omnis culpae actualis, insimul mater semper- insimul mater semperque, mente et corpore, que virgo(27); virgo [cf. L c. 1, 27-34]; in suo exitu, quia etsi mortem subierit temporalem(28) – quo plenius imagini Filii sui assimilaretur –, nexibus tamen mortis cum in suo exitu, quia etsi mortem subierit temporalem – quo plenius imagini Filii sui assimilaretur –, nexibus tamen mortis cum de- NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem PIUS IX, Bulla Ineffabilis Deus, 8 dec. 1854: DENZ. 1691. CONC. TRIDENT., Sess. VI, Decr. de iustificatione: DENZ. 833; S. AUGUSTINUS, De natura et gratia, c. 36, n. 42: PL 44, 267: «Excepta itaque sancta Virgine Maria, de qua propter honorem Domini nullam prorsus cum de peccatis agitur, haberi volo quaestionem: (unde enim scimus quid ei plus gratiae collatum fuerit ad vincendum ex omni parte peccatum, quae concipere ac parere meruit, quem constat nullum habuisse peccatum?): hac ergo Virgine excepta, si omnes illos sanctos et sanctas, cum hic viverent, congregare possemus et interrogare utrum essent sine peccato, quid fuisse responsuros putamus?». LEO XIII, Litt. Encycl. Iucunda semper, 8 sept. 1894: Acta Leonis XIII, XIV, 310: «Eam salutamus, quae gratiam apud Deum invenit, singulariter ab illo plenam gratia, cuius copia ad universos proflueret». PIUS XII, Litt. Encycl. Ad caeli Reginam, 11 oct. 1954: AAS 46 (1954) p. 636: «Iam in primo temporis momento, quo concepta fuit, tali gratiarum abundantia repletam fuisse, ut Sanctorum omnium gratiam superaret». 25 Cf. DENZ. 6, 13, 20, 111A, 144, 148, 214, 218, 256, 290, 429. 26 Sacramentarium Gregorianum [quod Hadrianus I misit Carolo Magno inter annum 784-790] in die Assumptionis sequentem habet orationem: «Veneranda nobis, Domine, huius est diei festivitas, in qua sancta Dei Genitrix mortem subiit temporalem, nec tamen mortis nexibus deprimi potuit, quae filium tuum Dominum nostrum de se genuit incarnatum ». Cf. C. BALI , O. F. M., Testimonia de assumptione beatae Virginis Mariae ex omnibus saeculis, pars I, Romae 1948, p. 155. Beatissimam Virginem mortem subiisse temporalem et ad similitudinem Filii sui resurrexisse, antiquissima et communissima est Ecclesiae doctrina. Plus quam tertia pars petitionum quae ad Sanctam Sedem 23 24
Slide 147: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 culatam nem;23 conceptio- 147 Redactio VIII Textus officialis editus culatam nem;23 conceptio- Redactio V 20 ianuarii 1962 culatam nem(22); conceptio- culatam nem(22); conceptio- in sua vita, expers omnis culpae personalis(23), insimul mater semperque, mente et corpore, virgo(24); in suo exitu, quia etsi mortem subierit temporalem(25) – quo plenius imagini Filii sui assimilaretur(26) –, nexibus tamen mortis in sua vita, expers omnis culpae personalis(23), insimul mater semperque, mente et corpore, virgo(24); in suo exitu, quia etsi secundum antiquam et venerabilem traditionem mortem subiit temporalem(25) – quo plenius Filio suo assi- in sua vita, expers omnis culpae personalis,24 insimul mater semperque, mente et corpore, virgo;25 in suo exitu, quia etsi secundum antiquam et venerabilem traditionem mortem subiit temporalem26 – quo plenius Filio suo assi- mirabilis in sua vita, cum expers omnis culpae personalis,24 i n s imul mater semperque, mente et corpore, virgo exstiterit;25 mirabilis denique in suo exitu, quia etsi secundum antiquam et venerabilem traditionem mortem subiit t e m p o r a l e m , 26 quo NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem delatae sunt ut definiatur Assumptio, definitionem quoque mortis Deiparae expostulant; dimidia vero pars talium petitionum intimam relationem ponunt inter mortem et Assumptionem. At, hisce ultimis annis incoepit divulgari sententia B. Virginem abiisse et non obiisse. Quae sententia nitebatur potissimum quadam relatione privata ex qua deducebatur ipsum Vicarium Christi [PIUM XII] haud tenere traditionalem Ecclesiae doctrinam hac in re. En quid dicendum circa mentem Romanorum Pontificum hisce ultimis decenniis hac in re: PIUS XI et IOANNES XXIII docent B. Virginem mortuam esse; idem saltem implicite docuit ipsemet PIUS XII. Et re quidem vera: PIUS XI, Allocuzione nella lettura del Decreto de Tuto per la canonizzazione della Beata Thouret [trad. it. L’Oss. Rom., 16 aug. 1933, p. 1]: «Con l’assiduità nella preghiera si deve fare di Maria la quotidiana mediatrice, la nostra vera avvocata, sicchè possiamo sperare che Ella, assunta nella gloria del Cielo, nell’ora del nostro trapasso, che fu pure il suo – poichè Ella pure fece questo passo, essendo in Lei non la grazia di creazione, ma la grazia di Redenzione, la quale non conferiva immortalità vera e propria – possa Ella essere nostra avvocata presso la divina bontà e misericordia»; IOANNES XXIII, Litt. Apost. in L’Oss. Rom., 1 oct. 1961, p. 2: «L’immagine soave di Maria si irradia e si accende nella suprema esaltazione. Che bella scena la dormizione di Maria, così come i cristiani di Oriente la contemplano: Essa è distesa nel sonno placido della morte e Gesù è accanto a Lei, e tiene presso il suo petto come un bambino l’anima della Vergine, ad indicare il prodigio della immediata risurrezione e glorificazione», ... « Il mistero dell’Assunta ci mantiene familiari al pensiero della nostra morte...»; Card. A. OTTAVIANI, in: Acta Pontificiae Academiae Marianae Internationalis, I, Romae 1961, p. 63 [cf. L’Oss. Rom., 18 dec. 1961, p. 7]: «Non bisogna però confondere il magistero autentico con le voci incontrollate o le fantasie per le quali si attribuisce a questo o a quel Sommo Pontefice un’idea o un’espressione
Slide 148: 148 Redactio I die 26 maii 1961 (28), corpore et anima gloriose assumpta in caelum(29). Redactio II die 4 iulii 1961 REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 primi minime potuisset, corpore et anima gloriose in caelum assumpta est. poralem(25), nexibus deprimi minime potamen mortis deprimi tuisset, corpore et aminime potuit, corpo- nima gloriose in caere et anima gloriose as- lum assumpta est(29). sumpta in caelum(26). Quae singularia aliaque privilegia ac dona gratiae a Christo Redemptore profluentia ita in eius honorem redundant ut haud possibile sit Matris excelsa dona contemplare quin ipsius Filii divinitatem, bonitatem, amorem, Quae singularia aliaque privilegia ac dona gratiae a Christo Redemptore profluentia ita in eius honorem redundant ut haud possibile sit Matris excelsa dona contemplare quin ipsius Filii divinitatem, bonitatem, amorem, Quae singularia aliaque privilegia ac dona gratiae a Christo Redemptore profluentia ita in eius honorem redundant ut nequeamus Matris excelsa dona contemplari quin ipsius Filii divinitatem, bonitatem, amorem, Quae singularia aliaque privilegia ac dona gratiae a Christo Redemptore profluentia ita in eius honorem redundant ut nequeamus Matris excelsa dona contemplari quin ipsius Filii divinitatem, bonitatem, amorem, NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem non controllabile. Si è sparsa, per esempio, la voce che il compianto Pontefice Pio XII avrebbe espresso le sue preferenze per la sentenza di coloro che ritengono che l’Assunzione della Vergine non sia stata una risurrezione anticipata, ma una traslazione nei cieli senza la morte su questa terra: “abiit, et non obiit”. Per quanto mi consta, il compianto Pontefice non era di questa idea: è vero, anzi, il contrario. Questa sentenza del resto toglierebbe qualche cosa a quella cooperazione, per la quale la Vergine è detta Alma Socia Redemptoris. Come poteva Ella non subire, anche se non dovuta, la morte, se la volle subire il suo divin Figliuolo? Invece è così bello vedere in tutte le fasi del ciclo redentivo il parallelo degli eventi che congiunsero la Madre al Figlio divino! A questo accennava Pio XII nella Munificentissimus Deus, quando asseriva: “... parique modo haud difficile iisdem [ossia ai fedeli] fuit, assentiri Magnam etiam Dei Matrem, quemadmodum iam Unigenitum suum, ex hac vita decessisse”». Traditio antiquissima et constans qua nititur Orientis et Occidentis christiani doctrina de morte B. V. Mariae non est «mere historica », sed etiam, immo potissimum, «theologica»; illa nempe traditio quae «per se ipsam» dedit Pio XII certissimum argumentum pro veritate Assumptionis dogmaticae definienda. Et si valor huius Traditionis in casu mortis B. Virginis ad nihilum reduceretur, tunc, ut iure meritoque scribit P. COLOSIO J., O. P., Due pubblicazioni su Dionigi Areopagita, in: Rivista di ascetica e mistica, 5 (1960) p. 202: «Per coerenza, vorremmo che questi teologi applicassero questo medesimo criterio a tanti altri casi del genere... ed allora si accorgerebbero che dobbiamo riformare o certe parti della dottrina comune o il loro non giusto criterio sull’argomento di tradizione». 27 In traditione christiana variae rationes allatae sunt ad illustrandum factum mortis B. V. Mariae [cf.
Slide 149: REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio VI 10 martii 1962 Redactio VII 20 iunii 1962 milaretur27 –, nexibus tamen mortis cum deprimi minime potuisset, corpore et anima gloriose in caelum assumpta est.28 Quae singularia aliaque privilegia ac dona gratiae a Christo Redemptore profluentia ita in eius honorem redundant ut nequeamus Matris excelsa dona contemplari quin ipsius Filii divinitatem, bonitatem, amorem, 149 Redactio VIII Textus officialis editus plenius Filio suo assimilaretur,27 nexibus tamen mortis cum deprimi minime potuisset, corpore et anima gloriose in caelum assumpta est.28 Quae singularia privilegia aliaque dona gratiae a Christo Redemptore profluentia ita in eius honorem redundant ut nequeamus Matris excelsa dona contemplari quin ipsius Filii divinitatem, bonitatem, amorem, Redactio V 20 ianuarii 1962 cum deprimi minime potuisset, corpore et anima gloriose in caelum assumpta est(27). milaretur(26) –, nexibus tamen mortis cum deprimi minime potuisset, corpore et anima gloriose in caelum assumpta est(27). Quae singularia aliaque privilegia ac dona gratiae a Christo Redemptore profluentia ita in eius honorem redundant ut nequeamus Matris excelsa dona contemplari quin ipsius Filii divinitatem, bonitatem, amorem, Quae singularia aliaque privilegia ac dona gratiae a Christo Redemptore profluentia ita in eius honorem redundant ut nequeamus Matris excelsa dona contemplari quin ipsius Filii divinitatem, bonitatem, amorem, NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem BALI C., Testimonia de assumptione Beatae Virginis Mariae ex omnibus saeculis, II, Romae 1950, «Index analyticus», pp. 496-499]. « ... non fuit decens – scribit S. BONAVENTURA, In III Sent., d. III, a. 2, q. 3, ad 3 [ed. Quaracchi, t. III, p. 78 b] – Filium Dei habere matrem immortalem, cum ipse esset mortalis». Alii vero dicunt quod mortua est ne Christo maior forte videretur... [cf. BALI , op. cit.]: «decuit enim eam in hoc esse suo Filio similem» [BALI , Ibid., II, p. 239]; «quidquid autem fuit in Christo ut puro homine, etiam tribuendum est beatae Virgini, quae etiam sponte posuit animam et assumpsit poenalitates, ne Christo maior esse videretur et cooperaretur ad nostram redemptionem» [Ibid., II, pp. 94-95]. Marcellinus SIURI [m. 1734], post Frances de URRUTYGOITI [m. 1682], refert quemdam auctorem hispanum, immortalitatem Deiparae propugnantem, a sacro Inquisitionis tribunali damnatum fuisse: universa Ecclesia enim tenet Mariam mortem subiisse temporalem etiam «ut Filio conformaretur; congruum enim erat ut sicut Iesus morti se subiecit in redemptionem humani generis, ita et quod Mater electa in redemptionis cooperatricem similiter morti subiaceret». Et Cl. A. subiungit: «Quam rationem conformitatis cum Filio tanti faciendam a Matre existimo quod si ei optio daretur, potius eligeret mori ut Filio conformaretur, quam sine morte ad gloriam transferri, et tanti fieri a Filio matrem crediderim quod si in alio ordine rerum voluisset sine propria morte genus humanum redimere Matrem quoque a morte immunem fecisset» [Ibid., II, pp. 240-241]. Per se patet factum mortis B. Virginis non propter solas has similesque rationes, sed potissimum propter constantem et communissimum consensum Ecclesiae docentis et discentis, ut factum certum admitti. 28 PIUS XII, Const. dogm. Munificentissimus Deus, 1 nov. 1950: AAS 42 (1950) p. 770.
Slide 150: 150 Redactio I die 26 maii 1961 omnipotentiam mens christiana miretur atque celebretur ( s i c ). Siquidem iniuria matris afficit filios, ita et gloria matris in filium redundat, igitur, cum Maria singularem affinitatem habuerit ad Filium suum – qui et de Patre est generatus (30) – necesse erat ut ex praevisis meritis perfectissimi Redemptoris, auctoris omnis sanctitatis, – qui in hunc mundum venit ut destrueret peccatum, – in primo instanti conceptionis ab omni labe peccati originalis praeservaretur immunis, gratiisque ac donis ita ornaretur ut digna revera esset Mater Dei, filia Patris, sponsa Spiritus Sancti(31). Redactio II die 4 iulii 1961 omnipotentiam mens christiana miretur atque celebretur (sic)(27). Siquidem iniuria matris afficit filios, ita et gloria matris in filium redundat, igitur, cum Maria singularem affinitatem habuerit ad Filium suum – qui et de Patre sine matre ante saecula est genitus, et in tempore de matre sine Patre (!) est generatus(28), – necesse erat ut ex praevisis meritis perfectissimi Redemptoris, auctoris omnis sanctitatis, – qui in hunc mundum venit ut destrueret peccatum, – in primo instanti conceptionis ab omni labe peccati originalis praeservaretur immunis, gratiisque ac donis ita ornaretur ut digna revera esset Mater Dei, filia Patris, sponsa Spiritus Sancti(29). REDACTIONES SCHEMATIS «DE BEATA» Redactio III die 13 iuliii 1961 omnipotentiam miremur atque celebremus(30). Siquidem iniuria matris afficit filium, ita et gloria matris in filium redundat: igitur, cum Maria singularem affinitatem habuerit ad Filium suum – qui et de Patre sine matre ante saecula est genitus, et in tempore de matre sine Patre (!) est generatus(31), – decuit ut ex praevisis meritis perfectissimi Redemptoris, auctoris omnis sanctitatis, – qui in hunc mundum venit ut peccatum destrueret, – in primo instanti conceptionis ab omni labe peccati originalis praeservaretur immunis, gratiisque ac donis ita ornaretur ut revera digna Mater Dei, filia Patris, sponsa Spiritus Sancti esset(32). Redactio IV die 20 novembris 1 9 6 1 omnipotentiam miremur atque celebremus. Siquidem iniuria matris afficit filium, ita et gloria matris in filium redundat: igitur, cum Maria singularem affinitatem habuerit ad Filium suum, decuit ut ex praevisis meritis perfectissimi Redemptoris, auctoris omnis sanctitatis, – qui in hunc mundum venit ut peccatum destrueret, – in primo instanti conceptionis ab omni labe peccati originalis praeservaretur immunis, gratiisque ac donis longe ante omnes angelicos spiritus cunctosque sanctos ornaretur ut revera digna Mater Dei, filia Patris, sacrarium Spiritus Sancti esset. NOTAE ad redactionem VIII = ad textum officialem PIUS XII, Nuntius Radiophonicus Iis qui interfuerunt conventui internationali mariologico-mariano, 24 oct. 1954: AAS 46 (1954) p. 679: «Beata Dei Genitrix, quippe quae ipsa quoque ab Adamo descendat, nullum habet privilegium nullamque gratiam quam non debeat Filio suo, generis humani Redemptori; atque adeo, Matris excelsa dona mirantes ac rite celebrantes, ipsius Filii divinitatem, bonitatem, amorem, potentiam miramur et celebramus, neque umquam Filio displicebit, quidquid in laudem Matris, ab ipso tot gratiis cumulatae, fecerimus ». 29

   
Time on Slide Time on Plick
Slides per Visit Slide Views Views by Location