Hide Notes 

Slide 1: Mr. Dušan Kljakić E – learning: Učenje za Net-generaciju Rezime. Teorijsko istraživanje «E-learning: Učenje za Net-generaciju» imalo je za cilj da se pregledom i analizom dokumenata objavljenih, uglavnom, na Webu obuhvate trendovi u razvoju učenja baziranog na novim medijima na Webu i komunikacionim tehnologijama. Zapažene su i promjene u karakteristikama učenika i studenata nove generacije koja je stasala sa Internetom i potreba za novim pristupom učenju. Novi mediji na Webu omogućavaju raznovrsnije i bogatije forme elektronskog učenja. Pokrenuta je i rasprava o teoriji učenja za digitalno doba koju je inicirao Džorž Simens i nazvao je konektivizam, «učenje za konektovano društvo». Novi trendovi u razvoju komunikacija nagovještavaju i početak mobilnog učenja (engl. m-learning) u vremenu označenom kao «ukradeni trenuci za učenje». Ključne riječi: e-learning, elektronsko učenje, Net-generacija, konektivizam, Web 2.0, m-learning Net-generacija Današnja generacija učenika u osnovnoj i srednjoj školi, pa i studenti na fakultetima, svi pripadaju generaciji rođenoj u doba Interneta. Savremeni psiholozi, sociolozi i pedagozi označavaju je sa Net-generacija (Net = Internet). Po našem kalendaru, Internet se zvanično rodio u vrijeme Sarajevske olimpijade (1984. godine), a razvoj doživio nakon Dejtonskog sporazuma (1995. godine). Današnji učenici i studenti upoznali su računar Apple II još u dječijem vrtiću. Za djecu u vrtiću to su bile alatke koje nešto rade. Ovladavanje tehnološkim vještinama značilo je djetetu da je više napredovalo od njegovih vršnjaka. U osnovnoj školi, u jednom broju porodica, kupljen je i prvi računar. Zatim je došlo i do prvog konektovanja na Internet. To je bila dial-up konekcija, tj. povezivanje sa Internetom preko telefonske linije. Konekcija je bila spora u poređenju sa današnjom broadband konekcijom, ali je omogućavala da se po Internetu surfa. Net-generacija učenika i studenata odrastala je sa tehnologijom. Njen razvoj u Sjedinjenim Američkim Državama praćen je i dokumentovan u stručnim časopisima, pa je danas i nama na raspolaganju. U nastavku navodimo neke konstatacije. Djeca i tinejdžeri «Rođeni kada i personalni računar (PC, 1980.), 20% Net-generacije u SAD počelo je koristiti računar između 5. i 8. godine. Sa 16 do 18 godina skoro cijela generacija koristila je računare. Korišćenje računara još je veće među današnjom djecom. Među 1
Slide 2: djecom od 8. do 18. godina, njih 96% izlazilo je online, tj. na Internet. Sedamdeset četiri procenta djece u kući imaju pristup Internetu, a 61% ga koriste svakog dana» (Jones, 2002). «Izloženost tehnologiji počinje u ranim godinama. Djeca sa 6 godina ili mlađa provode u prosjeku 2 sata dnevno za elektronskim medijima (TV, video, računar, video-igre), što se skoro izjednačuje sa vremenom provedenim u igri van kuće. I jedna i druga aktivnost značajno prevazilaze vrijeme provedeno za čitanje (39 minuta). Polovina djece ovog uzrasta koristila je računar, a 27% dnevno provodi više od 1 sata za tastaturom» (Kaiser Family Foundation, 2003) «Upotreba kućnih digitalnih medija (računar, video-igre, Internet) prevazilazi količinu vremena provedenog na praćenje TV programa (3 sata, uzrast 13-17 godina). Treba napomenuti da učenici obično koriste istovremeno više od jednog medija. Za djecu i tinejdžere normalno je, dok su na Internetu, da istovremeno prate TV programe, govore preko telefona, ili slušaju radio. Preko 2 miliona američke djece uzrasta od 6 do 17 godina ima svoje web-stranice. U ovoj populaciji djevojčice su brojnije za 50%.»(Grunwald, 2003). «Pristup računarima djeca i tinejdžeri uglavnom imaju kod kuće. Od djece čiji su roditelji završili srednju ili osnovnu školu, 68% ima pristup Internetu u kući. Od djece čiji su roditelji završili fakultet, 82% ima pristup Internetu. Slična je zavisnost i od porodičnih prihoda: 82% porodica sa godišnjim bruto prihodom od 50 000 dolara i više imaju Internet pristup u kući; za one sa prihodom manjim od 35 000 dolara procenat je 66% (Siromašnima se smatraju porodice sa godišnjim bruto prihodom manjim od 19 000 dolara)» (Kaiser Family Foundation, 2003). «Kako su personalni računari i Internet postali pristupačni kao telefoni, slanje instant poruka (SMS) je uobičajena komunikacija i mehanizam druženja. Sedamdeset procenata tinejdžera koristi instant poruke za međusobne kontakte, što je nešto manje od onih koji koriste elektronsku poštu (E-mail) za vezu sa rođacima i prijateljima 81%». (Lenhart, Simon & Graziano, 2001). Studenti «Odrastajući sa širokim pristupom tehnologiji, Net-generacija studenata sposobna je za intuitivno korišćenje uređaja informacione i komunikacione tehnologije, posebno Interneta. Iako komotno koriste tehnologiju bez instruktivnog priručnika, njihovo razumijevanje tehnologije ili kvaliteta izvora je upitno. «Net-generacija je više vizuelno opismenjena nego ranije generacije; mnogi se izražavaju korišćenjem slika. Oni su sposobni da uvežu slike, tekst i zvuk na prirodan način. Njihova sposobnost da se kreću između realnog i zamišljenog je trenutačna, proširujući svoju pismenost daleko iza teksta. S obzirom na dobru dostupnost vizuelnog medija, njihova tekstualna pismenost možda je manje razvijena nego kod prethodnih generacija» (Frand, 2000). Za istraživanje studenti radije koriste Internet nego biblioteku -73% (Jones, 2002). 2
Slide 3: Kako uči Net-generacija? O tome kako se ponaša i kako uči Net-generacija postoji bogata literatura angloameričkih istraživača. Navodimo konstatacije jednog broja autora. «Studenti Net-generacije preferiraju da uče radeći, više nego da im se kaže šta da rade. Studenti Net-generacije dobro uče putem otkrića – bilo samostalno ili sa vršnjacima. Ovaj istraživački stil osposobljava ih da bolje usvoje informaciju i upotrijebe je na kreativan, osmišljen način.» (Tapscot, 1998). «Svi koriste računare za svoje obaveze u školi, ali i kao hobi. Imaju široko područje interesovanja, izvan svojih izabranih područja studiranja. Nisu usredsređeni samo na jednu stvar, iako su svi visoko motivisani i provode svoja interesovanja pasionirano. Koriste posljednje tehnološke modele, bilo da je to mobitel, računar, MP3 plejeri ili digitalni fotoaparati. Očekuju da uređaj radi ispravno i da radi brzo. Postaju mrzovoljni ako funkcionisanje nije izazovno, a ako je izazovno, blistaju u kreativnim i inovativnim rješenjima. Oni uče radeći, ne čitajući instrukciju iz priručnika ili slušajući predavanje. Ovo su učenici kojima se nastavnici moraju približiti.» (McNeely, 2004). «Net-generacija često preferira da uči i radi u timovima. Pristup vršnjak-do-vršnjaka (peer-to-peer) je uobičajen, takođe, gdje studenti pomažu jedan drugom. Ustvari, Netgeneracija smatra vršnjake povjerljivijim od nastavnika kad treba odrediti čemu posvetiti pažnju.» (Manuel, 2002). Net-generacija je komfornija u okruženju bogatom slikama nego u tekstu. Istraživači izvještavaju da će studenti Net-generacije odbiti da čitaju velike količine teksta, bilo da je to dugi zadatak ili duga instrukcija. Oni vole da urade stvar, a ne samo da razmišljaju ili govore o stvari. Netradicionalni studenti U isto vrijeme kada na fakultetima diplomiraju studenti prve Net-generacije, na iste fakultete upisuju se i tzv. netradicionalni studenti. Po izvještaju američkog Nacionalnog centra za statistiku obrazovanja, netradicionalni studenti sačinjavaju tri četvrtine svih dodiplomskih studenata. Oni su «netradicionalni» iz različitih razloga: zakasnili sa upisom, rade, imaju porodicu itd. Polovinu broja «netradicionalnih» studenata čine odrasli. Da slika bude potpunija (ono što sliku kvari) U realnom svijetu, uz podjelu studenata na tradicionalne i Net-generaciju, postoji i tzv. digitalna podjela obrazovnih institucija (digital divide). Neke škole su bogate tehnologijom, neke druge nisu. Tehnologija je skupa. Ima škola koje mogu za sebe obezbijediti računarski laboratorij samo ako prime neku donaciju. Donirani računari obično su stari nekoliko godina i tehnološki su odslužili. Iako mogu poslužiti za osnovne vještine, ne mogu podržati 3
Slide 4: savremenu tehnologiju. Kada se računar ili softver pojave na tržištu obično je njihov tehnološki vijek 2-3 godine. Zato se s pravom može postaviti pitanje kako Pentium II sa operativnim sistemom Windows 95 može da pripremi učenika ili studenta za svijet rada u kojem se koristi Windows XP? Postoje i drugi problemi koji zamagljuju realnu situaciju. Navedimo neke za koje nema brzih rješenja. Ima studenata koji sebi ne mogu omogućiti kupovinu personalnog računara, pa se moraju osloniti na tehnologiju u svojim školama. Neki studenti će tek na fakultetu sticati svoje prvo pravo iskustvo u radu sa tehnologijom. Tehnologija mora biti relevantna i interaktivna u odnosu na nastavni program. Nastavnik koji koristi PowerPoint na predavanju ne koristi tehnologiju interaktivno. Studentima treba praktična primjena tehnologije, bilo da manipulišu podacima ili da proučavaju neke sadržaje. Studenti žele da komuniciraju jedan sa drugim, brzo i centralizirano. S druge strane, ako se fokus previše stavi na tehnologiju, gubi se iz vida prava namjena tehnologije – da olakša učenje u učionici. Obrazovanje studenata je primarni cilj fakulteta i univerziteta. Postizanje ovog cilja zavisno je od razumijevanja ovih studenata. U budućnosti sve više će biti studenata Net-generacije. Samo razumijevanjem studenata Net-generacije fakulteti i univerziteti mogu kreirati okruženje učenja koje će optimizirati njihove jake strane i minimizirati njihove slabosti. E-learning E-learning, ili elektronsko učenje, prisutno je već desetak godina, kao učenje olakšano i pojačano korišćenjem uređaja informacione i komunikacione tehnologije. Takvi uređaji obuhvataju računar, CD-ROM-ove, digitalnu televiziju, prenosne i džepne računare i mobitele. Tehnologija komunikacija omogućuje upotrebu Interneta, elektronske pošte, diskusionih grupa, i sistema za kolaborativno učenje. E-learning se koristi i za učenje na daljinu, kroz mrežu intraneta, i može se smatrati komponentom fleksibilnog (miješanog) učenja. Kada se učenje odvija ekskluzivno preko mreže, tada se naziva online učenje. Kada se učenje distribuira mobilnim uređajima kao što su mobiteli, prenosni i džepni računari, tada se učenje naziva mlearning. Mobilno učenje (m-learning) i učenje preko mreže (online learning) su dva podskupa elektronskog učenja (e-learning). Sva tri ova skupa pripadaju učenju na daljinu. Za razliku od učenja na daljinu, učenje u učionici (face-to-face) obezbjeđuje kontakt učenika i nastavnika, pa se naziva i kontaktno učenje. U praksi, svaki od ovih tipova učenja kombinuje se sa učenjem u učionici (face-toface) dajući mješavinu koja se naziva fleksibilno (blended) učenje. Na slici 1 prikazani su različiti tipovi učenja, a svi pripadaju fleksibilnom učenju. 4
Slide 5: Fleksibilno učenje Kontaktno učenje (u učionici / face-to-face) Učenje na daljinu E-learning Online Learning M-learning Učenje na daljinu bazirano na papiru Slika 1. Podskupovi fleksibilnog učenja (Brown, 2004) Projektanti softvera za e-learning nastoje da ograniče fokus svog rada na isporuku kursa i sadržaj, dok obrazovne institucije zahtijevaju mnogo šire područje obrazovnih usluga. Sistemi za elektronsko učenje kao što je Moodle (http://www.moodle.com) nude rješenja za učenje centrirano na studentu, izgrađeno na pedagogiji sociokonstruktivista. Tu studenti konstruišu svoje znanje kroz diskusije, jačajući time svoje vještine razmišljanja. Napredak u tehnologiji omogućio je kreiranje boljih rješenja za kolaborativno učenje bazirano na Webu. Asinhrone aktivnosti koriste tehnologije kao što su blog, wiki i diskusione grupe i dozvoljavaju učesnicima da sarađuju kada im vrijeme odgovara. Sinhrone aktivnosti događaju se sa svim učesnicima okupljenim u istom trenutku, kao što su čat- sesije, virtuelna učionica ili konferencija. Programi i kursevi Na praktičnoj strani elektronskog učenja je organizovanje i pripremanje tema koje će se izučavati, i kreiranje multimedijskih CD.ROM-ova ili vebsajtova. Značajna prednost vidi se u činjenici da se pomoću hiperveza teži sadržaji mogu interaktivno proučavati. 5
Slide 6: U izradi sadržaja kursa projektant obično polazi od elementarnih segmenata sadržaja koji se kao element mogu ugrađivati u programe različitih kurseva. To su objekti učenja (engl. Learning objects). Standardima je određen koncept objekata učenja u rigorozne forme i data specifikacija kako se ovi sitni djelovi sadržaja organizuju i spajaju u kurseve i kako se pakuju za isporuku kao da su knjige ili praktikumi. Danas, elektronsko učenje uglavnom ima formu online kurseva. Tehnologija kojom se organizuju i isporučuju online kursevi obuhvaćena je sistemom koji se naziva sistem za menadžment učenja (engl. Learning Management System, LMS). Ova vrsta softvera postala je skoro neizbježna u okruženju učenja. Kompanije kao WebCT i Blackboard instalirale su taj proizvod u hiljadama koledža i univerziteta, a koriste ga desetine hiljada instruktora i studenata. Sistem za menadžment učenja preuzima sadžaj učenja i organizuje ga na standardan način, kao kurs izdijeljen na module i lekcije, podržan kvizom, testovima i diskusijama, a u mnogim sistemima danas, on je integrisan sa studentskim informacionim sistemom na koledžu ili univerzitetu. Sadržaj kursa organizovan je po tradicionalnom modelu i isporučuje se ili kompletno online, ili u sprezi sa tradicionalnim seminarima, grupama studenata, vođen instruktorom, slijedeći konkretni nastavni program koji se kompletira predviđenom dinamikom. Trendovi Istraživači promjena u odnosima Net-generacije prema učenju zapazili su pojavu određenih trendova. “Nova generacija studenata, tzv. Net-generacija, zahtijeva novi pristup učenju. Trendovi novog obično se manifestuju u pristupu učenju “centriranom na učeniku”, ili “centriranom na studentu”, kako se to nekada zvalo. Sada je to više od samog prilagođavanja različitim stilovima učenja, ili dozvoljavanja učeniku da izmijeni veličinu slova ili boju pozadine; to je predavanje komandi samog učenja u ruke učenika.” (O’Neill & McMahon, 2005). “Učenje je karakterizirano ne samo većom autonomijom učenika, nego je i veći naglasak na aktivno učenje, gdje ključne uloge imaju kreiranje, komuniciranje i participiranje, i izmijenjenim ulogama nastavnika do te mjere da nestaje razlika između nastavnika i studenta u cjelini.” (Downes, 2005). Ovakvi trendovi u elektronskom učenju podstakli su na ponovno razmišljanje o samoj suštini učenja i njegovim osnovama. Postojeći pravci tumačenja učenja koje su izgradili bihejvioristi, kognitivisti pa i konstruktivisti. ne objašnjavaju na zadovoljavajući način učenje u okruženju nove tehnologije. Potrebna je teorija koja će uvažiti novo tehnološko okruženje učenja i objasniti ga na savremeni način. 6
Slide 7: Konektivizam: Teorija učenja za digitalno doba Bihejviorizam, kognitivizam i konstruktivizam su tri široka pravca teorija učenja koja se najčešće koriste u okruženju učenja i nastave. Ove teorije razvijene su u vrijeme kad učenje nije bilo bazirano na tehnologiji kakvu imamo danas. U proteklih dvadeset godina tehnologija je reorganizirala način na koji živimo, kako komuniciramo, i kako učimo. Prije samo četrdeset godina sa znanjem iz škole učenici su ulazili u svijet rada i sticali karijeru koja je trajala do kraja života. Upotrebljivost znanja trajala je desetinama godina. Danas su ovi principi izmijenjeni. Znanje se povećava eksponencijalno. U mnogim oblastima života upotrebljivost postojećeg znanja mjeri se mjesecima ili godinama. U većini teorija učenja glavna pretpostavka je da se učenje dešava unutar ličnosti. Ove teorije ne razmatraju učenje koje se dešava van ljudi, npr. učenje koje pohranjuje ili kojim manipuliše tehnologija. One takođe ne mogu objasniti kako dolazi do učenja unutar organizacija. Postojeće teorije učenja bave se aktuelnim procesom učenja, a ne vrijednošću onoga što je izučeno. U konektovanom svijetu (connected world) prvo što radimo sa informacijom je ispitivanje njene vrijednosti. Potreba da se vrednuje vrijednost nekog izučavanja je vještina koja se primjenjuje prije nego samo učenje počne. Kada se postojeće teorije učenja posmatraju kroz tehnologiju, pojavljuju se mnoga pitanja. Prirodna je težnja teoretičara da nastoje revidirati i razvijati svoje teorije sa promjenama uslova. U nekoj tački razvoja te promjene narastu toliko da dalja modifikacija ne daje rješenje. Potreban je potpuno nov pristup. Takav pristup predložio je Džordž Simens (George Siemens) i objavio ga 2004. godine na posebnom vebsajtu (http://www.connectivism.ca). Teorijske osnove konektivizma «Uključivanje tehnologije i pravljenje konekcije (kao aktivnosti učenja) počinje da pomjera teorije učenja u digitalno doba - kaže Simens. Mi ne možemo povećati lično iskustvo i usvojiti učenje koje nam je potrebno da djelujemo u nekoj prilici. Mi izvlačimo našu kompetenciju iz formiranja konekcija (forming connection). Iskustvo je dugo smatrano za najboljeg učitelja znanja. Kako mi ne možemo imati iskustva u svemu, iskustva drugih ljudi, tj. drugi ljudi postaju surogat za naše znanje.» (Siemens, 2004) Teorija haosa, teorija mreže i teorija samoorganizacije dale su doprinos nastajanju nove teorije učenja u savremenom tehnološkom okruženju. 7
Slide 8: «Haos je nova stvarnost za ljude koji se bave znanjem. To je kriptička (skrivena) forma uređenja, poretka – citira Nigela Caldera časopis ScienceWeek. Haos je prekid predodređenosti, evidentiran u komplikovanim aranžmanima koji se inicijalno suprotstavljaju uređenju. Za razliku od konstruktivizma, koji stoji na stanovištu da učenici pokušavaju poboljšati razumijevanje određivanjem značenja, haos tvrdi da značenje postoji – samo je izazov za učenika da prepozna šeme (patterns) koje izgledaju skrivene. Određivanje značenja i formiranje konekcija među specijaliziranim zajednicama značajne su aktivnosti.» (ScienceWeek, 2004). «Mreža (network) se može prosto definisati kao konekcije između entiteta – kaže Albert-Laslo Barabasi. Računarske mreže, energetske mreže i socijalne mreže sve funkcionišu na prostom principu da ljudi, grupe, sistemi, čvorišta, entiteti mogu biti konektovani da kreiraju jednu integrisanu cjelinu. Čvorišta (nodes) se uvijek nadmeću za konekcije jer linkovi znače preživljavanje u jednom interkonektovanom svijetu. «Čvorišta koja uspješno osvoje viši profil biće uspješnija u osvajanju dodatnih konekcija.. U smislu učenja, očekivanje da će koncept učenja biti linkovan zavisi od toga koliko dobro je već sada linkovan. Čvorišta (to mogu biti oblasti, ideje, zajednice) koja su specijalizovana i priznata za svoju ekspertizu, imaju veće šanse priznavanja, a time i oplođavanja zajednica učenja. «Slabe veze (weak ties) su linkovi ili mostovi koji omogućuju kratke konekcije među informacijama. Naše male ljudske mreže (small world networks) uglavnom su popunjene ljudima čiji interesi i znanje su slični našim. Nalaženje novog radnog mjesta, naprimjer, često se događa kroz ove slabe veze. Ovaj princip ima velikih zasluga za postizanje inovacija i kreativnosti. Konekcije između neuporedivih ideja i oblasti mogu kreirati nove inovacije.» (Barabasi, 2002). «Samoorganizacija je spontano formiranje dobro organizovanih struktura, šema, ili ponašanja, od slučajnih početnih uslova – kaže Luis Mateus Rocha. Učenje, kao samoorganizovani proces zahtijeva da sistem bude informaciono otvoren, tj. da bude u stanju klasificirati svoje sopstvene interakcije u datom okruženju; mora biti sposoban da mijenja svoju strukturu. Samoorganizacija na personalnom nivou je mikroproces šireg konstrukta samoorganizovanog znanja kreiranog u okruženju radne organizacije ili institucije. Kapacitet za formiranje konekcija između izvora informacije, kao i za kreiranje šema upotrebljive informacije, treba izučavati.» (Rocha, 1998). Karakteristike konektivizma Džordž Simens navodi slijedeće karakteristike konektivizma: «Konektivizam je integracija principa elaboriranih u teorijama haosa, mreže i samoorganizacije. Učenje je proces koji se dešava u nebuloznim okruženjima pomaknutih elemenata jezgra – ne u potpunosti pod kontrolom individue. Učenje, definisano kao akciono znanje, može se nalaziti i van nas samih, u okviru neke organizacije ili neke baze podataka. Ono je fokusirano na konektovanje 8
Slide 9: specijaliziranih skupova informacije i na konekcije koje nam omogućuju da naučimo više. Te konekcije su značajnije od našeg postojećeg stanja znanja. «Konektivizam je pokrenut uvjerenjem da donošenje odluka bazira na brzo promjenljivim osnovama. Stalno se traga za novom informacijom. Sposobnost da se napravi distinkcija između značajne i beznačajne informacije od vitalne je važnosti. Sposobnost da se prepozna kad nova informacija mijenja osnovu na kojoj se bazira odluka donesena juče, takođe je kritična. «Mreža je značajnija nego sadržaj u mreži. Naša sposobnost da izučavamo ono što nam je potrebno sutra značajnija je od onog što danas znamo. Pravi izazov svake teorije učenja je da aktuelizira postojeće znanje na mjestu primjene. Kad je znanje potrebno, a nema ga, sposobnost da se uključi u izvor informacije koji će zadovoljiti potrebe postaje vitalna vještina. «Konektivizam predstavlja model učenja koji uvažava tektonske pomake u društvu gdje učenje više nije interna, individualistička aktivnost. Kada se primijene nove alatke mijenja se i način na koji ljudi rade i funkcionišu. Oblast obrazovanja je u zakašnjenju sa prepoznavanjem novih alatki za učenje i promjena u okruženju, te šta to znači za učenje. Konektivizam pruža uvid u vještine učenja i zadatke koji su potrebni učenicima za procvat u digitalnom dobu.» (Siemens, 2004). Novi mediji za učenje Web 2.0 Kao što je Internet uticao na formiranje Net-generacije, tako i ova nova generacija učenika i studenata utiče na Internet, tražeći nove mogućnosti zadovoljavanja svojih potreba i želja. Veliki dijelovi World Wide Weba poprimili su svojstva komunikacionih mreža, a i sam Web se transformisao od onog što se zvalo “Web za čitanje” (The Read Web), na “Web za čitanje i pisanje” (Read-Write Web), što je bila vizija njegovog tvorca Tima Bernera (Tim Berners-Lee). Zastupnici ovog novog razvojnog Weba počeli su ga nazivati Web 2.0. Razmotrimo detaljnije karakteristike novog trenda u razvoju Weba kroz analizu Ričarda MakManusa i Jošue Portera (http://www.digitalweb.com/articles/web_2_for_designers). “U postojećem Webu (Web 1.0) mali broj pisaca kreira web stranice za veliki broj čitalaca. Kao rezultat, ljudi mogu dobiti informaciju idući direktno na izvor. Ono što je novo, što se sada dešava na Webu, to je da sve više ljudi počinje pisati sadržaje, kao dodatak čitanju. Ovim se stvara jedan interesantan efekt – odjednom je previše informacije sa kojom se treba nositi! Mi nemamo dovoljno vremena za svakog ko želi našu pažnju, a posjećivanje svih vebsajtova sa relevantnim sadržajem jednostavno nije moguće. Očigledno je da se paradigma Web 1.0 treba mijenjati. 9
Slide 10: “Uvođenje Weba 2.0 je vizija Weba u kojem je informacija usitnjena u jedinice “mikrosadržaja” koje se mogu distributirati preko više drugih domena. Tako Web dokumenata mijenja strukturu i transformiše se u Web podataka. Mi više ne gledamo samo u iste stare izvore informacije. Mi sada gledamo u novi set alatki za okupljanje i remiks mikrosadržaja na novi i upotrebljivi način. “Jedan od najvećih koraka u realizaciji Weba 2.0 je tranzicija na semantičko kodiranje sadržaja. Osvojena je tehnologija koja jasno demonstrira snagu semantičkog kodiranja. RSS je tehnologija udruživanja sadržaja u XML formatu. To je jednostavan način da se kaže ljudima kada je na raspolaganju novi sadržaj. Tako, umjesto da uporno pretražujete vaše omiljene vebsajtove da biste vidjeli ima li šta novog, vi se možete jednostavno upisati u RSS napajanje (subscribe to its RSS feed) utipkavanjem RSS URI u napojni aggregator (feed aggregator). Agregator će periodično posjetiti sajt, obavijestiti vas ako ima nešto novo i isporučiti taj sadržaj. “Krajem 90-tih i u prvim godinama 21. stoljeća, napredak u XML tehnologijama počeo je da mijenja način na koji se izrađuju web stranice. XML tehnologije omogućile su da sadržaj bude djeljiv i da se može prenositi između različitih sistema.” (McManus & Porter, 2005) Tako je Web transformisan, od medija na kojem se informacija pohranjuje i sa kojeg se preuzima, u platformu na kojoj se sadržaj kreira, dijeli, miksa i prenosi. A šta ljudi rade na Webu sada, to nije samo čitanje knjiga, slušanje radija, gledanje televizije, nego vode razgovore, razmjenjuju slike i multimedijske materijale. Nigdje to nije jasnije nego u svijetu blogginga. Blog Blog (skraćeno od website log, weblog) je vebsajt koji prikazuje u hronološkom redu članke ili priloge jednog ili više pojedinaca. Blog se obično fokusira na određenu oblast ili temu kao što je hrana, politika, stručno područje itd. Tipičan blog kombinuje tekst, slike, i linkove ka drugim blogovima, web stranicama i drugim medijima relevantnim za temu. Izrada bloga, održavanje bloga ili dodavanje članka postojećem blogu zove se blogging. Pojedini članci na blogu zovu se na engleskom posts ili entries. Lice koje postavlja ove članke zove se blogger. Blog ima izvjesne attribute koji ga razlikuju od standardne web stranice. Radi lakšeg kreiranja web stranice novi podaci daju se u prostoj formi (title -naslov članka, categories-predmet diskusije u članku, body-sadržaj) i podnose se (submit) bloggeru Automatizirane podloge preuzimaju brigu za dodavanje članka na početnu stranicu, za kreiranje nove stranice za članke (permalink) i dodavanje članka odgovarajućoj arhivi (po datumu, kategoriji, autoru, i drugim atributima). Primjer bloga može se vidjeti na adresi: http://www.connectivism.ca/blog. Blog se razlikuje i od foruma i novinskih grupa. Na blogu novi predmet za diskusiju može kreirati samo autor ili grupa autora. Mreža blogova može funkcionisati kao 10
Slide 11: forum u kojem svaki entitet u mreži blogova može kreirati predmete rasprave. Takve mreže zahtijevaju međusobno linkovanje da bi funkcionisale. Blogging se veoma razlikuje od tradicionalnog sadržaja za učenje. On je manje formalan, pisan je sa ličnog stanovišta. Postovi studentskog bloga obično su o nečemo iz njihovog područja interesovanja, a ne iz nastavne teme ili projekta. Blog je medij koji se širi u prostoru između emaila i Weba. Može se reći da je blog karika koja je nedostajala u komunikacionom lancu. Danas je on najbliži ostvarenju originalne ideje Weba, da je Web medij za čitanje i pisanje. Ali, tu su i drugi mediji, naprimjer wiki. Wiki Wiki je naziv vebsajta koji dozvoljava svim korisnicima koji posjete sajt da slobodno kreiraju i objave web stranicu (ili da skinu postojeću stranicu) koristeći neki pretraživač (Web browser). Oni to mogu uraditi brzo i lako, koristeći jednostavna pravila uređivanja. Naziv «wiki» uzet je iz havajskog jezika i znači «brzo». U suštini, wiki je uproščeni proces kreiranja HTML stranica kombinovan sa jednim sistemom koji snima svaku individualnu promjenu koja se izvrši u toku vremena, tako da u svako doba stranica može biti vraćena u prethodno stanje. Prvi wiki kreirao je 1994. godine Ward Cunningham i objavio ga 1995. godine. On ga je nazvao «alatka za saradnju». Pojedina stranica u wikiju naziva se wiki page, a čitav skup stranica, inače čvrsto povezanih hipervezama, naziva se wiki. Sva uređivanja stranica vrše se u realnom vremenu i skoro trenutno se pojavljuju online. Primjer za ovaj medij možete vidjeti na vebsajtu Džordža Simensa, na adresi http://www.connectivism.ca/wiki/FrontPage. Dozvoljavanje svakodnevnim korisnicima da kreiraju i uređuju bilo koju stranicu na vebsajtu je uzbudljivo utoliko što ohrabruje demokratsku upotrebu Weba i unapređuje sadržaj kompozicije učešćem korisnika koji nisu tehničkih profila. Wikipedia, jedna masivna enciklopedija, najveći je javni wiki. To je enciklopedija, slobodna za korišćenje i uređivanje, trenutno sa više od milion članaka na engleskom jeziku, kao i na više desetina drugih jezika uključujući bosanski, hrvatski i srpski jezik. Nalazi se na adresi http://wikipedia.org. Wikipedija je svojim stalnim rastom i aktuelnošću dovela u pitanje dominaciju jedne takve gromade kakva je Encyclopedia Britannica (Wikipedia je otvorena za korišćenje, EB je samo za članove, 70 dolara/god). Postoje wikiji koji pokrivaju putovanja, hranu i niz drugih oblasti. U preduzećima wiki koriste kao alatku za saradnju. U kampusima studenti koriste wiki kao platformu za projekte, za iznošenje svojih ideja. 11
Slide 12: Podcasting Podcasting je distribucija audio ili video programa preko Interneta korišćenjem tehnologije napajanja (Web feed) RSS ili Atom, za slušanje na mobilnim uređajima i personalnim računarima. Podcasting je kovanica sastavljena od riječi «iPod» i «broadcasting». Broadcasting je stari termin koji označava distribuciju audiosignala ili videosignala i programa velikim grupama slušalaca ili gledalaca (prijemnicima). Organizacije koje se time bave su radiostanice i TV stanice. Kada se distribucija programa vrši preko Interneta, često se koristi i termin «webcasting». Termin «iPod» označava prenosni medija plejer. «P-o-d» je akronim kojim se opisuje taj plejer kao uređaj za slušanje muzike na lični zahtjev (engl. Personal On Demand, POD). Prefiks «i» označava da uređaj ima sve što je potrebno za konekciju na Internet, kao i da služi za individualno korišćenje. Prenosni medija plejeri i Pod (ajpod) Kompanije Apple su najbolje prodavani digitalni audioplejeri. Do danas je proizvedeno više desetina miliona ovih popularnih plejera, a na tržištu je već peta generacija iPoda. Termin «podcast», kao i «radio», može označavati i sadržaj i način isporuke. Autor podcasta može na svom vebsajtu nuditi direktno učitavanje datoteke, ali upisivanjem na automatsku isporuku novog sadržaja dobija se ono po čemu se razlikuje podcast od prostog učitavanja (download) ili strujanja (streaming). Mehanizam podcastinga Obično, podcast je jedna vrsta šoua sa epizodama. Poslužilac sadržaja (content provider) postavlja datoteku na neki server. Ta datoteka je epizoda podcasta. Poslužilac sadržaja prijavljuje datoteku na adresu nekog vebsajta za napajanje (feed URL). Taj vebsajt ima listu adresa publikovanih u RSS formatu, sa kojih se mogu uzeti epizode. Poslužilac sadržaja objavljuje ciljanom auditoriju adresu vebsajta za napajanje. Kada se pojavi korisnik, veza sa vebsajtom za napajanje (feed URL) uspostavlja se preko softverskog programa koji se zove podcatcher ili aggregator. Suština podcastinga je u kreiranju sadržaja (audio ili video) za auditorij koji želi da sluša kad hoće, gdje hoće i kako hoće. Upisivanjem (engl. Subscribing) na podcast dozvoljava se korisniku da skuplja programe iz različitih izvora za slušanje ili gledanje, bilo online ili preko prenosnog uređaja, u vrijeme i na mjestu koje odgovara korisniku. Nasuprot tome, tradicionalni broadcasting omogućuje pristup samo jednom izvoru u datom vremenu, a to vrijeme je specificirano programom radio ili TV stanice. RSS je familija formata za napajanje na Webu (Web feed). To je akronim za «zaista jednostavno udruživanje» (engl. Really Simple Syndication, RSS). Formati za napajanje u širokoj su upotrebi u zajednicama blogova za dijeljenje naslova posljednjih novosti ili njihovih punih tekstova, sa udruženim multimedijskim 12
Slide 13: datotekama. Od 2000. godine koriste ga velike novinske kuće kao CNN, Reuters, BBC, ali i drugi. Na web stranicama ove tehnologije su označene riječju «Subscribe» (upiši), narandžastim pravougaonikom ili slovima XML ili RSS. XML (Extensible Markup Language) je jezik koji omogućuje da se informacija kodira zajedno sa strukturom značenja i semantikom koju mogu razumjeti i ljudi i računari. Postojeći jezik kodiranja web stranica HTML dobar je za prikazivanje podataka, a jezik XML se koristi za opisivanje i prenos podataka. RSS je tehnologija udruživanja sadržaja u XML formatu. Atom je naziv tehnologije za napajanje na Webu (Web feed) koja omogućuje korisniku da se upiše na vebsajt koji redovno mijenja ili dodaje sadržaj. Da bi koristili ovu tehnologiju vlasnici vebsajta kreiraju ili dobijaju specijalizirani softver (npr. Content Management System, CMS) koji u mašinski čitljivom formatu XML prezentira nove članke u obliku liste, dajući jedan do dva retka svakom članku i link do punog teksta ili posta (na blogu). Za razliku od pretplate na mnoge novine i časopise, većina «upisivanja» na Webu je besplatna. New Oxford American Dictionary proglasio je podcast za riječ godine 2005. M-learning Mobilno učenje (engl. m-learning) je elektronsko učenje u kojem je pristup materijalima za učenje omogućen korišćenjem PDA uređaja (engl. Personal Digital Assistant, PDA) i mobitela. Tipično, elektronsko učenje se opisuje kao učenje «bilo kad» i «bilo gdje» (anytime, anywhere), ali, uz pristup računaru i uz konekciju na Internet. Mobilnom učenju nisu potrebne te veze. Sve što je studentu potrebno, to je uređaj PDA (ili mobitel) i bežična mreža. Upotreba mobilnih uređaja za podršku učenju i podučavanju nije nepoznat koncept u obrazovnim krugovima. Prije dvije–tri decenije upotreba grafičkih i naučnih kalkulatora u učionici dala je značajan doprinos učenju. Upotreba PDA uređaja već niz godina prisutna je u učionici i na radnom mjestu, npr. na polju medicine, u zdravstvu, poslovnim uredima i žurnalistici. To su počeci mobilnog učenja. Danas su laptop računari u institucijama visokog obrazovanja razvijenog svijeta brojniji od stolnih PC računara, dok džepni računari (pocket PC) i ručni računari (palmtop, handheld computers) imaju rang najznačajnijeg hardvera, uz mobitele. Proizvođači danas kombinuju PDA uređaje sa mobitelima (smartphone), sa mp3 plejerima i digitalnom kamerom, sa cijenama koje se kreću od 150 do 350 eura. Sve do početka 2005. godine u svijetu mobilnog učenja nije bilo velikog razloga tražiti nešto iza džepnih i ručnih računara. Međutim, ekspanzija treće generacije mreža i integrisanih komunikacionih uređaja koji kombinuju telefoniju, instant poruke, računarstvo i multimedije, dovela je do nove faze u ovom učenju. Mnogi korisnici su pronašli da svoje potrebe za računarom sa broadband konekcijom mogu zadovoljiti jednim malim uređajem, mobitelom. 13
Slide 14: Povećani interes za mobilnim uređajima i njihovim korišćenjem za učenje i istraživanje može se pripisati nizu faktora: stalnim širenjem bežičnih broadband mreža, eksplozijom snage i kapaciteta slijedeće generacije mobitela, i činjenicom da su mobiteli, kao već odomaćeni uređaji za komuniciranje, duboko usađeni u svakodnevni život, kao dio naše društvene prakse. «Voljeli mi to ili ne, bili spremni za to, ili ne, - mobilno učenje predstavlja slijedeći korak u dugoj tradiciji učenja baziranog na tehnologiji – kaže Dejvid Metcalf u prikazu mobilnog učenja pod naslovom «Ukradeni trenuci za učenje». Ono će imati novu strategiju, praksu, alate, primjenu i resurse da realizira obećanje ličnog, prožimajućeg, konektovanog učenja, na bilo kojem mjestu i u bilo koje vrijeme. Ono odgovara interesima «učenja na zahtjev» konektovanih građana u informatičkom društvu.» (Metcalf, 2002). Mobilno učenje povezuje formalnu praksu (npr. prisustvovanje predavanjima, učešće u radionicama) sa neformalnom, sa praksom situacionog učenja (npr. primanjem podrške za zadatke na radnom mjestu), ili korišćenjem onoga što Dejvid Metcalf naziva «ukradenim trenucima za učenje» (npr. dok se vozite u vozu ili sjedite na aerodromu dok čekate na let aviona). U prvim danima implementiranja elektronskog učenja naučene su neke lekcije koje se moraju imati u vidu pri inicijativama za mobilno učenje. Učenje je duboko personalni akt koji se olakšava kada su situacije učenja relevantne, pouzdane i angažujuće. Različite vrste učenja zahtijevaju odgovarajuće strategije, alatke i resurse. Tehnologija sama po sebi ne može garantovati bolje učenje. Programi efektivnog mobilnog učenja će zahtijevati nove vještine digitalne komunikacije, nove pedagogije, i novu praksu. U mobilnom učenju danas prednjače nordijske zemlje i Južna Koreja. CITIRANA LITERATURA Barabasi, A. (2002). Linked: The New Science of Networks. Cambridge, MA: Perseus Publishing Brown, T. H. (2004). The Role of m-Learning in the Future of e-Learning in Africa? In Distance Education and Technology: Issues and Practice. Hong Kong. Downes, S. (2005). Are the Basics of Instructional Design Changing? Preuzeto 10. maja 2006, sa adrese http://www.downes.ca/cgi-bin/page.cgi?db Frand, J. (2000). The Information-Age Mindset: Changes in Students and Implications for Higher Education. Preuzeto 12. aprila 2006, sa adrese http://www.educause.edu/apps/er/erm00/articles005/erm0051.pdf 14
Slide 15: Grunwald, P. (2003). Two Million American Children Have Their Own Web Sites. Preuzeto 13. aprila 2006, sa adrese http://www.schooldata.com/ssm-grunwaldinternet.htm Jones, S. (2002). The Internet Goes to Collage: How Students Are Living in the Future with Tuday's Technology. Preuzeto 20. aprila 2006, sa adrese http://www.pewinternet.org/reports/toc.asp?Report=71 Kaiser Family Foundation (2003). New Study Finds Children Age Zero to Six Spend as Much Time with TV, Computers and Video Games as Playing Outside. Preuzeto 12. aprila 2006, sa adrese http://www.kff.org/entmedia102803nr.cfm Lenhart, A. Simon, M. & Graziano M. (2001). The Internet and Education: Findings of the Pew Internet & American Life Project. Preuzeto 9. aprila 2006, sa adrese http://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Schools_Report.pdf Manuel, K. (2002). Teaching Information Literacy to Generation Y. Preuzeto 18. aprila 2006, sa adrese http://www.haworthpress.com/store/ArticleAbstract.asp?ID=32857 McManus, R. & Porter J. (2005). Web 2.0 for Designers. Preuzeto 25. maja 2006, sa adrese http://www.digital-web.com/articles/web_2_for designers. McNeely, B. (2004). Using Technology as a Learning Tool, Not Just the Cool New Thing. U knjizi: Oblinger, D. & Oblinger, J. (2005). Educating the Net Generation (Eds). Preuzeto 25. aprila 2006, sa adrese http://www.educause.edu/ir/library/pdf/pub7101a.pdf Metcalf, D. (2002). Stolen Moments for Learning. eLearning Developers' Journal, March 2002 Oblinger, D. & Oblinger, J. (2005). Educating the Net Generation (Eds). Preuzeto 25. aprila 2006, sa adrese http://www.educause.edu/ir/library/pdf/pub7101a.pdf O'Neill, G. & McMahon, T. (2005). Student-Centred Learning: What Does it Mean for Students and Lecturers? Preuzeto 2. maja 2006, sa adrese http://aishe.org/readings/2005-1/oneill-mcmahon-Tues_19th_Oct_SCL.html Prensky, M. (2001). Digital Natives, Digital Immigrants: Do They Really Think Differently? Preuzeto 10. aprila 2006, sa adrese http://www.marcprenski.com/writings Rocha, L. (1998). Selected Self-Organization and the Semiotics of Evolutionary Systems. Preuzeto sa adrese http://informatics.indiana.edu/rocha/ises.html ScienceWeek (2004). Mathematics: Catastrophe Theory, Strange Attractors, Chaos. Preuzeto sa adrese http://scienceweek.com/2003/sc031226-2.htm Siemens, G. (2004). Connectivism: A Learning Theory for the Digital Age. Preuzeto 17. maja 2006, sa adrese http://www.connectivism.ca 15
Slide 16: Tapscott, D. (1998). Growing Up Digital: The Rise of the Net Generation. New York: McGraw Hill. NAPOMENA. Ovaj rad prvi put je bio objavljen u Časopisu za teoriju i praksu odgoja i obrazovanja «Naša škola» (Sarajevo), broj 39, godina LIII, 2007, str.3 –17. 16